De drukker, uitgever en boekhandelaar H.A.M. Roelants (1827-1907) zat op een zekere manier niet graag met zijn neus in de boeken. Als jongeman uit redelijk gegoede Schiedamse kring besloot hij niet te studeren. Hij wilde liever boeken máken. Tijdens zijn tienerjaren werd hij leerling van boekhandelaren in onder andere Nijmegen en Leiden. Toen hij op 19-jarige leeftijd terugkeerde in Schiedam, had hij voldoende kennis, ervaring en vooral: ideeën, om een eigen winkel te beginnen.

Over die winkel is niet veel meer terug te vinden. Roelants ontplooide zich vrij snel vooral als uitgever. Dat bedrijf kwam bovendien in een stroomversnelling toen Roelants op aanraden van een collega de Nederlandse vertaling van Heinrich Hoffmans kinderboek Struwwelpeter (Piet de Smeerpoets) uitgaf. De vertaler had de versjes weliswaar aangepast aan het Nederlandse publiek, lees: wat braver gemaakt, maar ze waren scherp genoeg om nog op te vallen en aantrekkelijk te zijn. Zelfs Multatuli genoot ervan.Enkele decennia later kwam ook een andere evergreen hem in de schoot vallen, toen François HaverSchmidt als dominee in Schiedam kwam wonen, en Roelants hem ervan wist te overtuigen dat de Snikken en grimlachjes moesten worden uitgegeven.

Tramkaartjes

In de tussentijd had Roelants een groot en kennelijk goedlopend fonds opgezet, in de vorm van het Klassiek Letterkundig Panthéon, een serie Nederlandse klassiekers – van Vondel tot en met Bilderdijk – in betrekkelijk betaalbare uitgave van 0,30 gulden per deeltje, en parallel daaraan uitgaven van populaire Engelse romans zoals van Charles Dickens, die in series verschenen, met voor iedere aflevering ook dezelfde prijs van 30 cent. De marges waren klein, maar de oplagen zo groot dat er toch veel geld binnenkwam. Roelants zou tot de notabelen van Schiedam gaan behoren, maar zorgde op deze manier ook voor een revolutie in het boekenvak, dat nog erg gericht was op sjieke uitgaven voor mensen met geld.

Roelants had een goede neus voor auteurs – hij werkte bijvoorbeeld ook nog met Melati van Java – al is het niet duidelijk dat hij ooit echt een lezer werd, dat hij zelf genoot van dat werk. (Zijn favoriete auteur was H.J. Schimmel.) Maar misschien is een eigen literaire smaak ook niet nodig voor een uitgever, is het belangrijker om markten te kennen

Die manier van werken was onder andere mogelijk gemaakt door technische ontwikkelingen in de boekdrukkunst, zoals de komst van de stoomdrukkerij. Roelants begon zelf ook een moderne drukkerij – en tegen het eind van zijn werkzame leven was dát zelfs de belangrijkste poot van zijn bedrijf. Roelants in Schiedam drukte bijvoorbeeld bioscoop- en tramkaartjes voor heel Nederland.

Uitvoeriger

Peter Altena schreef met H.A.M. Roelants, een onderschat genre in de neerlandistiek: een ondernemersbiografie, die het leven en werk behandelt van een pionier die gaten in de markt wist te vinden, en interessante nieuwe manieren om geld te verdienen. Dat lijkt wonderlijk, maar op deze manier krijg je als lezer juist een interessant inkijkje in het boekenbedrijf van de tweede helft van de negentiende eeuw en daarmee natuurlijk ook in hoe de literatuur toen reilde en zeilde. Altena trekt het af en toe nog een stuk breder en bespreekt ook de sociale kwesties van met name het midden van de eeuw, de tijd dat het in heel Europa onrustig was en arbeiders opstandig werden – een opstandigheid die heel kort ook Schiedam aandeed. Door Altena’s glasheldere stijl leest het boek bovendien als een trein.

H.A.M. Roelants is uitgegeven door Roelants, want naast al deze dingen was de oude H.A.M. (Altena schrijft dat we niet echt weten hoe hij in huiselijke kring genoemd werd) ook nog eens de stichter van een dynastie in het boekenvak. Zijn achterkleinzoon trok in de jaren tachtig van de twintigste eeuw naar Nijmegen om daar een boekhandel te beginnen – en af en toe een boek uit te geven – en diens zoon Julius (1994) is nu de eigenaar van boekhandel Roelants. Ik hoop dat dit deel van de geschiedenis – Roelants na H.A.M. ook nog eens wat uitvoeriger uit de doeken wordt gedaan.

Peter Altena. H.A.M. Roelants 1827-1907. Drukker en uitgever te Schiedam. Roelants, 2025. Bestelinformatie bij de uitgever.