Taal: brug of barrière? Een pleidooi voor gelijke onderwijskansen in het Koninkrijk (6)

‘Taal: Brug of barrière‘ is de titel van een boek van Juana Kibbelaar. Wij hebben toestemming van de auteur deze prikkelende tekst over onderwijstaal in de Benedenwindse eilanden als serie op Neerlandistiek te plaatsen. Het boek kan ook hier worden gedownload.

Meet het Koninkrijk met twee maten?

We kunnen niet over onderwijsbeleid praten zonder de in eerdere artikelen beschreven onderwijsdoelstelling en taalcontext van de ABC-eilanden nogmaals in ogenschouw te nemen. Eén van de belangrijkste onderwijskerntaken is dat leerlingen de kennis vergaren en de vaardigheden en attitudes ontwikkelen die hen in staat stellen om levenslang zelfstandig tot meer kennis en informatie te komen. Vanwege de kleinschaligheid van het Papiaments zijn (kennis)bronnen in het Papiaments beperkt, is toegang naar informatie en kennis al op jonge leeftijd grotendeels geblokkeerd en zijn er onvoldoende mogelijkheden om aan bovengenoemde kerntaken van het onderwijs te voldoen. De realiteit is dat in het Papiaments onmogelijk dezelfde kennisontwikkeling doorgemaakt kan worden die in grote talen mogelijk is. Want schaalgrootte en marktwerking bepalen voor een belangrijk deel de productie van (informatie)bronnen.

Wereldwijd zijn er naar schatting zevenduizend talen. Doorgaans verschijnen vertalingen van publicaties uit andere talen alleen in grote talen. Wellicht zijn slechts pakweg honderd van de zevenduizend talen groot genoeg om op allerlei terreinen bronnen te kunnen bieden. Uiteraard vallen het Engels en Spaans daaronder. Het is misschien voor veel lezers verrassend dat ook het Nederlands hoog scoort en in de top 40 staat van meest gesproken talen in de wereld. Deze verhoudingen laten zien dat kleinschaligheid geen uitzonderlijk fenomeen is, maar geldt voor de overgrote meerderheid van de talen op onze aardbol. In wezen staan de gevolgen van kleinschaligheid voor het inrichten van het onderwijs los van ons koloniale verleden. Want het is voor alle kleinschalige talen, met of zonder koloniaal verleden, onontbeerlijk om qua onderwijs aansluiting te verkrijgen met een grote taal. Ook in ons Koninkrijk staat het Papiaments daarin niet alleen. Het Fries, Limburgs en Nedersaksisch zijn immers ook kleinschalige regionale talen.

Wat opvalt is dat er een volledig andere bril wordt opgezet als het gaat om benodigde onderwijsinrichting voor de sprekers van de vier erkende regionale kleinschalige talen die ons Koninkrijk telt. Nederlandstalig onderwijs is de norm voor sprekers van het Fries, Limburgs en Nedersaksisch. Het gebruik in het onderwijs van deze drie kleinschalige talen wordt voornamelijk bezien vanuit het oogpunt van erkenning, waardering en behoud van eigen taal en cultuur. Op de ABC-eilanden is het hele onderwijsbeleid opgebouwd vanuit de rotsvaste overtuiging dat leerlingen het beste af zijn met moedertaalonderwijs. Bij de vierde kleinschalige regionale taal in het Koninkrijk is daarom Papiamentstalig onderwijs het uitgangspunt. Dat is vreemd. Als moedertaalonderwijs het beste is voor leerlingen, zou dat dan ook niet het uitgangspunt moeten zijn voor de sprekers van kleinschalige regionale talen in Europees Nederland? Worden die leerlingen tekortgedaan met onderwijs dat niet in hun moedertaal plaatsvindt? Of meet het Koninkrijk met twee maten?

Kleinschaligheid ontbreekt in beleid

Wie de stapels documenten met betrekking tot onderwijsbeleid op de ABC-eilanden onderzoekt, zal ontdekken dat de voor het onderwijs cruciale factor van de kleinschaligheid van het Papiaments nergens wordt benoemd, noch bevraagd. Helemaal nergens? Ja, helemaal nergens. Niet in de talloze documenten voor nieuw te ontwikkelen onderwijsbeleid, niet in onderzoeksopdrachten, niet in adviesrapporten, niet in wetenschappelijke en promotieonderzoeken, niet in inspectierapporten, niet in nulmetingen, niet in pilots en ook niet in implementatietrajecten. De veronderstelling is kennelijk dat onderwijs in kleinschalige en grote talen dezelfde onderwijsresultaten oplevert. Dit is onjuist. Er wordt hier (stilzwijgend) iets van het Papiaments verwacht dat niet waargemaakt wordt.

In de grote hoeveelheid beleidsstukken zijn cruciale zaken onvoldoende uitgediept en uitgewerkt om het standpunt te onderbouwen dat Papiamentstalig onderwijs de basis moet zijn. Er is geen uitwerking op wat de rol van taal is bij het leren en de invloed van de kleinschaligheid van het Papiaments bij uitvoering van deze rol. Hoe kunnen Papiamentstalige leerlingen kennis opdoen en taal- en leesvaardigheden ontwikkelen als evident is dat de hiervoor benodigde Papiamentstalige (kennis)bronnen ontbreken? Hoe zal Papiamentstalig onderwijs leiden naar een binnen het Koninkrijk gelijkwaardig niveau van kennis en vaardigheden als de hiervoor benodigde (kennis)bronnen ontbreken? Deze vragen worden niet gesteld, noch het antwoord beschreven.

Volgens het uitgestippelde beleid wordt het onderwijs in latere schooljaren (het moment van overstappen is wisselend) voornamelijk Nederlandstalig. Relevante vragen zijn daarom: welk niveau van Nederlandse taalbeheersing hebben leerlingen nodig op het moment dat de beoogde overstap naar het Nederlands gemaakt wordt? Over welke Nederlandse taal- en leesvaardigheden moeten zij beschikken om Nederlandstalig onderwijs te kunnen volgen? Welke omvang van Nederlandse woordkennis is vereist om Nederlandstalige boeken voor een bepaalde leeftijd te kunnen begrijpen? Hoeveel onderwijstijd hebben leerlingen nodig om deze Nederlandse woordenschat en Nederlandse taal- en leesvaardigheden te ontwikkelen? Dergelijke vragen worden in de beleidsstukken niet gesteld, laat staan beantwoord.

Er is geen beschrijving van hoe de taalsituatie op de eilanden afwijkt van Europees Nederland, hoe dit de aansluiting met Nederlandstalig onderwijs bemoeilijkt en welke doorwerking de taalsituatie heeft voor het realiseren van een gelijkwaardige onderwijskwaliteit. Uit de documentatie blijkt niet dat men zich ervan bewust is dat voor aansluiting veel onderwijstijd in het Nederlands nodig is. Evenmin is een onderbouwde verantwoording van het te volgen didactische proces om de noodzakelijke (tussen)doelen te behalen afdoende uitgewerkt. Het kunnen bereiken van een goede aansluiting tussen Papiamentstalig en Nederlandstalig onderwijs wordt aldus nergens aannemelijk gemaakt. Wordt hier verondersteld dat het één vanzelfsprekend leidt tot het ander? Dat is niet de realiteit: een goede aansluiting is in het geheel niet vanzelfsprekend en moet gedegen en minutieus worden uitgestippeld. De prangende vraag die onbesproken blijft: is het waar dat voornamelijk Papiamentstalig onderwijs in de basis zorgt voor een betere Nederlandse taalbeheersing op latere leeftijd? Hoe dan?

Zonder overtuigende inhoudelijke onderbouwing en gedegen uitwerking van benodigde didactische stappen om (tussen)doelen te bereiken en aansluiting te bewerkstelligen is het beginsel ‘Papiamentstalig onderwijs als basis’ een lege stelling. Hoe zijn we eigenlijk op dit pad beland? Om dat te begrijpen moeten we zeventig jaar terug in de tijd. De eilanden hebben zich de afgelopen decennia veelvuldig vastgehouden aan organisaties als Unesco en Unicef. Daarover gaat het volgende artikel.