Dubbele ontkenningen zijn interessant, er zijn diverse talen die dubbele ontkenningen gewoon als enkele ontkenning gebruiken. Dit is onlogisch, omdat iedereen weet dat min maal min gelijk is aan plus. ‘Het is niet onlogisch’ betekent ‘het is logisch’, de twee ontkenningen kun je tegen elkaar wegstrepen. Maar ja, grammatica houdt zich niet altijd aan de logica.
In het Middelnederlands had de dubbele ontkenning de betekenis van de enkele, zinnen met ‘en…niet’ betekenen gewoon ‘niet’. Zoals dit voorbeeld uit het Gruuthuse-manuscript:
Om dat ic niet en can vulbringen
‘Ic niet en can’ betekent gewoon ‘ik kan niet’. Het zou raar zijn als er zou staan: ‘Ik kan niet niet’. Ook het Frans kent de dubbele ontkenning:
Je ne suis pas un communiste
zingt Arno Hintjes in het TC Matic-nummer ‘Putain putain’. Let op de constructie ‘ne…pas’, betekent gewoon ‘niet’ of ‘geen’. Het Afrikaans is ook bekend om de dubbele ontkenning ‘nie…nie’, zoals in het gedicht ‘Die kind’ van Ingrid Jonker, dat opent met de volgende regel:
Die kind is nie dood nie
De vraag of andere dan menselijke talen ook de dubbele ontkenning als enkel gebruiken. Je zou verwachten van niet, zo zijn computertalen recht-toe-recht-aan en levert een dubbele ontkenning een syntax error op. Maar in de taal der pictogrammen is de dubbele ontkenning zeker mogelijk.
Iedereen reist wel eens met de trein, en iedereen kent het pictogram voor ‘verboden flessen uit het raam te gooien’. Het is één van mijn vroegste herinneringen, ik vroeg mij af of je dan wel andere dingen uit het raam mocht gooien. Volgens mijn ouders was dat niet het geval.
Er is echter iets anders aan de hand. De fles is doorgestreept én staat in een rode cirkel. Beide symbolen (het kruis en de rode cirkel) geven aan dat er iets verboden is. Is het Pictogrammisch een soort Middelnederlands / Frans / Afrikaans? Of betekent dit overbekende pictogram eigenlijk ‘verboden om geen fles uit het raam te gooien’? Probeer je je daar maar eens aan te houden.
Taal is niet logisch: "niet niet waar" staat in de formele wiskunde-taal gelijk aan "waar". Iets is óf volledig waar, óf volledig onwaar. Maar in mensen-taal is dat niet zo. "niet waar" kan ook "misschien waar" of "onbekend" betekenen. En daarmee staat "het is niet onlogisch" gelijk aan "logisch" of "misschien logisch" of "onbekend", of zelfs "een beetje logisch". Gewoon wegstrepen kan alleen in de wiskunde.
"… zo zijn computertalen recht-toe-recht-aan en levert een dubbele ontkenning een syntax error op". Andersom: Als de syntax het niet toe laat, zal het een syntax-error opleveren. Of de programmeertaal recht-tot-recht-aan is wordt bepaald door de syntax. Binnen een expressie wordt, gelijk de wiskunde, "niet niet waar" intern vervangen door "waar". Geen probleem gewoonlijk. Tenzij het een programmeertaal is die "fuzzy logic" accepteert, dan is "misschien" ook een geldige waarde.
"en … niet" is géén dubbele ontkenning, maar een twee-ledige ontkenning, en hetzelfde geldt voor "ne … pas". Een dubbele ontkenning is ofwel een hyperbool om (extra) nadruk te leggen op een bewering – waarmee ik als taalgebruiker nooit geen moeite of probleem heb (gehad) – ofwel een litotes.
Nog een voorbeeldje van een taal met tweeledige ontkenning: het West-Vlaams, dat van de Westhoek: 'ik en kan niet' – zie de Middelnederlandse 'vormgeving'. Wie zei ook weer dat in
het West-Vlaams het 'Nederlands' van de middeleeuwen het best bewaard is gebleven?
Het is geen kruis dat afgebeeld staat, dat zijn eetstokjes.
Je kunt het ook genuanceerder zien: de vorm van het bord (wit rond bord met rode rand) geeft aan wat de functie van de taaluiting is (verbod), en het pictogram geeft de informatie over hoe die functie ingevuld moet worden. Staat er een lopend mannetje dan gaat het waarschijnlijk om een verbod voor voetgangers, en als er niks staat is het een verbod om aanwezig te zijn.
Hier is blijkbaar het pictogram van fles en raam zo onduidelijk dat er een 'niet' nodig is om duidelijk te maken wat er precies verboden wordt. Ik zou het niet meteen een dubbele ontkenning noemen (of dubbel verbod).