Door Lucas Seuren

Sinds kort is het mogelijk om via Amazon Prime alle afleveringen van Seinfeld te bekijken. Het is inmiddels alweer ruim tien jaar geleden dat ik de show actief keek, dus was ik hier erg blij mee. Voor wie niet bekend is met Seinfeld: de serie gaat nergens over; de alledaagse belevenissen van de personages staan centraal. Hoewel ik me meende te herinneren dat de serie veelal vrij absurd was, bevond ik me recent in een situatie die bijna letterlijk uit de serie voorkwam. De schrijvers bleken toch een scherp oog te hebben voor hoe we ons elke dag door de sociale wereld begeven.

De aflevering waar ik aan moest denken is getiteld The Phone Message. Een van de personages, George, heeft een eerste date en die verloopt erg goed. Aan het eind van de avond zet George zijn date, Carol, af bij haar appartement. Als hij voorstelt dat ze vaker uit moeten gaan, vraagt Carol of hij misschien binnen wil komen voor een kop koffie. George weigert omdat koffie hem wakker houdt. Carol kijkt hem verward aan, en George realiseert zich al snel dat koffie een eufemisme was, maar op dat moment kan hij niet meer terugkrabbelen. Hij brengt de date vervolgens tot een vrij ongemakkelijk einde (YouTube-clip).

Eufemismen

De vorm van de uitnodiging is vrij interessant. Dat Carol een eufemisme gebruikt laat ten eerste zien dat ze niet domweg kan/wil vragen of George met haar naar bed wil. Maar het excuus dat ze aangrijpt is niet geheel willekeurig: het is in zekere zin herkenbaar onzinnig. Weinig mensen zullen aan het eind van de avond nog behoefte hebben aan koffie, en dus is het direct duidelijk dat de uitnodiging helemaal niet koffie gaat. Zoals George later in de aflevering zegt: ‘coffee is coffee in the morning, it’s not coffee at twelve o’ clock at night!’

Tegelijkertijd moet een eufemisme wel een zekere realiteitswaarde hebben. Immers, als Carol een herkenbaar absurd voorstel had willen doen, dan had ze George ook kunnen uitnodigen om de muren te komen verven. Koffie is weliswaar vreemd om middernacht, maar zoals een van de andere personages, Elaine, ook zegt: ‘some people drink coffee that late!’ Wil een eufemisme functioneren als een eufemisme, dan moet de “letterlijke” betekenis dus duidelijk onzinnig zijn, maar tegelijkertijd ook weer niet te onzinnig.

Eufemismen hinken dus op twee benen. Dit is een probleem voor de hoorder die niet kan vragen of een uitnodiging een eufemisme was. De spreker kiest er om wat voor reden dan ook voor om indirect te zijn; hij of zij verschuilt zich achter de letterlijke betekenis en kan zich daardoor ook altijd beroepen op die letterlijke betekenis; als Carol had willen terugkrabbelen, had ze altijd nog koffie kunnen gaan zetten. Vragen of iemand indirect is, doet dat teniet. Bovendien, als de uitnodiging geen eufemisme is kom je in een vrij ongemakkelijke situatie terecht; niet bepaald hoe je een tot dan toe succesvolle date wilt afsluiten.

Koffie of wifi

Voor wie nu denkt: Seinfeld is een sitcom en dus maar fictie, recent overkwam me zoals gezegd iets soortgelijks. Ik had een eerste date die net als die van George succesvol verliep. Aan het eind moest ik een Uber bestellen om thuis te kunnen komen – het OV in Los Angeles laat wat te wensen over –, maar ik had geen mobiele data op mijn telefoon, en dus had ik wifi nodig. Ik vertelde dit aan mijn date, die voorstelde dat ik de wifi bij haar thuis kon gebruiken. Maar ik had een Starbucks gezien die dichterbij was, en aangezien ik daar ook gratis wifi kon gebruiken sloeg ik haar aanbod af. Net als George realiseerde ik me te laat dat ik misschien iets meer tijd had moeten nemen voor ik antwoordde.

Sommige mensen zullen grinnikend achter hun computer zitten, anderen zullen net als Elaine in Seinfeld misschien denken dat ze me oprecht wilde helpen. Anders dan George had ik namelijk een probleem, en mijn date bood een oplossing aan. Met andere woorden, het was een geldige reden, en daarmee niet herkenbaar – voor mij althans – als potentieel een eufemisme.

Kafka

De schrijvers van Seinfeld hadden duidelijk een goed oog voor alledaagse sociale situaties, want als ik de commentaren op YouTube mag geloven ben ik zeker niet de enige die dit is overkomen. Hoewel we bij onderzoek naar alledaagse interactie fictie normaliter uitsluiten, getuigen series als Seinfeld ervan dat schrijvers de complexiteit van onze sociale wereld goed begrijpen. De socioloog Pat Carlen stelde in 1976 zelfs dat schrijvers als Kafka en Carrol vele malen beter zijn in het beschrijven van alledaags leven dan sociologen. Dat lijkt me wat sterk geformuleerd, maar het lijkt me duidelijk dat ook tv-series een bron van inspiratie kunnen zijn voor wetenschappelijk onderzoek. Het is grappig, juist doordat het herkenbaar is.