Door Emma Kemp

“Mijn vader was groot fan van de Rolling Stones”. Hij heeft geen hekel gekregen aan de Rolling Stones, wel is hij overleden.

Zo veranderlijk als de mens

Omdat een overlijden eigenlijk altijd heel plotseling is, kunnen je woorden deze verandering soms niet bijbenen. Juist omdat het spreken over iemand in de tegenwoordige tijd jarenlang de werkelijkheid geweest, is het zo vreemd om na iemands dood direct een omslag te maken naar de verleden tijd. Bij een overlijden worden van het ene op het andere moment zinnen die eerst nog waar waren, onwaar, ook al is er niets aan de constructie veranderd.

Taal is wel veranderlijk, maar niet zó veranderlijk dat je binnen een dag jezelf andere constructies kunt aanleren. Dat is net als op een ochtend besluiten nooit meer koffie te drinken: de jarenlange gewenning die je jezelf plotseling ontzegt, hebben afkickverschijnselen tot gevolg, iets dat vaak niet is vol te houden.

Het gebeurde dan ook regelmatig dat ik vlak na de dood van mijn vader nog over hem sprak in de tegenwoordige tijd: “mijn vader is docent”, nee – was docent. Of wel ‘is’? Kan ik de tegenwoordige tijd nog wel gebruiken, nu hij niet meer leeft? “Waarom voelt het alsof je een leugen vertelt door in de tegenwoordige tijd over een overledene te praten?” vroeg een vriendin zich ooit af. Ze besloot nooit meer in de tegenwoordige tijd over haar overleden moeder te praten.

Een nieuwe werkelijkheid

Door me bewust te worden van de (verleden) tijd waarin ik over mijn vader praatte, verdween hij ook steeds meer als levend uit mijn herinneringen. De tijd dat hij niet meer leeft, wordt steeds langer, tegelijkertijd krijgen de zinnen die ik formuleer steeds vaker een verleden tijd. De werkelijkheid vraagt om een nieuw soort taal, maar de taal creëert ook een nieuwe werkelijkheid. Soms zeggen mensen dat ze niet over een verlies willen praten, omdat het op het moment van uitspreken pas echt wordt, ook al is het allang écht gebeurd.

Door in de tegenwoordige tijd over een overledene te praten, wordt er een werkelijkheid gecreëerd die niet bestaat. Voelt het daarom alsof je liegt? Maar als we iemand weer even tot leven willen wekken, mogen we dat gevoel best negeren. Dan is mijn vader weer even groot fan van de Rolling Stones.