Nultaal (1)

Door Jan Renkema

Zonder nul is er geen wiskunde. Zonder niets is er geen communicatie. Want niets in taal is niet niets, maar iets. In deze serie een verkenning van onder meer: de stilte, de spatie, de betekenis van de punt, wat er gebeurt tussen ‘navel’ en ‘truitje’, het inhoudsloze gesprek, ‘Dat hebt u mij niet horen zeggen,‘E 621’ op een verpakking en verbale reddingsvlotten. Niets?zeggend, nee: Iets!zeggend.

Twee studenten fietsen naar huis na een avondje stappen.

A Hé, eh, kom je nog even mee naar mijn kamer?

B …

A Of heb je geen zin?

B Ik moet morgen vroeg op eigenlijk.

Waarom vraagt A Of heb je geen zin? B zegt toch niets? Jawel, B zegt wel iets. B geeft in het zwijgen aan dat die aarzelt of niet wil. Je kunt dat zien als verlegenheid, of misschien als beleefdheid om de ander zelf te laten ontdekken dat het antwoord ‘nee’ is. Maar ook dan is er iets ‘gezegd’ in die stilte.

Kan het dan nooit helemaal stil zijn als het stil is? Als je bij zo’n vraag wat langer stil staat, kom je tot de ontdekking dat er heel veel soorten stilte zijn. Als A aan B een vraag stelt, zoals in dit voorbeeld, dan is B aan de beurt voor een reactie. B kan dan wel zwijgen, maar B heeft toch de beurt gekregen om iets te zeggen, en daarmee de beurt moeten ‘nemen’. Maar omdat B niets zegt, mag A de stilte interpreteren, en is niets toch iets.

Gesteld dat twee gesprekspartners over een onderwerp gesproken hebben en dat ook hebben afgesloten, bijvoorbeeld met OK, dat is dan geregeld, en het blijft daarna stil, dan is dat meer een pauze. In zo’n pauze gebeurt er niets. Maar nu komt het vreemde. Als gesprekspartners na een gesprekje stilvallen, en die ‘pauze’ duurt lang, dan kan er over en weer een ongemakkelijk gevoel ontstaan. Dat betekent dat in dat ‘niets’ toch iets gebeurt, dat ons influistert om over iets te beginnen.

Er zijn zoveel soorten stiltes. Een therapeut kan bijvoorbeeld stil blijven na een verhaal van een cliënt met de bedoeling dat de cliënt nog meer vertelt. Je hebt dus ook een uitnodigende stilte. En als de cliënt dan blijft zwijgen, kan daarmee bijvoorbeeld ‘gezegd’ zijn dat de cliënt afweer vertoont of verward is.

Dus stilte is ook taal. Het klinkt vreemd, maar we weten het allemaal. Want anders was de volgende ervaring ons niet zo vertrouwd. Je zit in de auto met iemand die je goed kent. Af en toe zeg je iets tegen elkaar. Bijvoorbeeld Goh, ze hebben hier nu ook stoplichten of Ik denk dat deze bui snel over is. De ander kan dan reageren met Ja, klopt of met het niets(?)zeggende Hm. Maar wat gebeurt er als de ander dat niet doet? Tien tegen één dat je dan reageert met Wat ben jij stil of Waarom zeg je niets? We interpreteren dus die stilte. En dat betekent dat die stilte betekenis heeft.

Zijn er dan echt geen stiltes die helemaal leeg zijn? Eerlijk gezegd weet ik dat niet. In elk geval blijft de stilte een belangrijk onderwerp in de studie van gesprekken. En de songtekst ‘A sound of silence’ is niet voor niets een klassieker geworden. Trouwens, ook het spreekwoord ‘Wie zwijgt, stemt toe’ bewijst dat een stilte een boodschap kan bevatten. Dus, mocht het nog eens stilvallen in een gesprek, ga dan eens na wat die stilte zegt. Wat gebeurt er als je niks zegt?