Afgelopen donderdag kwam de voorpublicatie online van een onderzoek naar de invloed van ‘verwerkingsgemak’ (processing fluency) op de keuze voor bepaalde psalmen. De studie van Yke Schotanus, Vincent Koops en prof. Judy Reed Edworthy wordt eerdaags opgenomen in het wetenschappelijke tijdschrift Psychomusicology: Music, Mind and Brain, maar is nu dus al online te lezen.

Het is al lange tijd een raadsel waarom er door de eeuwen heen maar een beperkt aan psalmen gezongen is in de Nederlandse protestantse kerken, ondanks het feit dat er binnen die kerken eeuwenlang nauwelijks andere liederen waren toegestaan. Welke factoren bepaalden deze beperkte psalmkeuze? De studie bevestigt eerdere bevindingen dat toonsoort de keuze significant beïnvloedt, evenals inhoud (met interessante verschillen tussen de gezindten). Daarnaast blijken ook diverse factoren die verondersteld worden de verwerking van tekst en muziek te bevorderen een belangrijke rol te spelen. Dat zijn bijvoorbeeld melodische herhalingen, en aspecten van tekst en muziek die helpen het vervolg van het lied te voorspellen. Ook het al dan niet ritmisch zingen hoort daarbij. Voor hun studie gebruikten de onderzoekers gegevens uit bestaande studies over psalmgebruik in voornamelijk isometrisch (op hele noten) zingende gemeenten door de eeuwen heen, aangevuld met gegevens uit een online enquête onder GKv-leden, gegevens over het gebruik van Psalmboek.nl, en gegevens aangeleverd door een zevental organisten en predikanten uit de PKN. Ondanks de diversiteit van de bronnen laten de resultaten duidelijke patronen zien.

Behalve inzicht in een stukje liturgiegeschiedenis, biedt het onderzoek ook inzicht in de verwerking van gezongen tekst. Interessant is bijvoorbeeld, dat het effect van een bepaald rijmschema afhankelijk is van de laatste noot van de melodielijn en vice versa. Het geeft aan dat tekstdichters niet alleen met hun woordkeus en hun thematiek, maar ook met hun vormkeuze het succes van een lied kunnen beïnvloeden. Ten slotte blijkt uit het onderzoek dat iets complexere psalmmelodieën, die in Nederland betrekkelijk veel gezongen worden, buiten de Nederlandse kerken nauwelijks gebruikt worden. De onderzoekers hadden dit verwacht. Zij gaan ervan uit dat sommige elementen die het verwerkingsgemak bevorderen hun werk pas kunnen doen als je een melodie vaker gehoord hebt. Daar is dus een psalmvriendelijke cultuur voor nodig.

De studie is onderdeel van het promotie-onderzoek van Yke Schotanus. Schotanus werkt aan een proefschrift over de invloed van muziek op de verwerking van gezongen tekst. Hij is verbonden aan het Instituut voor Cultuurwetenschappelijk Onderzoek (ICON) van de Universiteit Utrecht en werkt met een NWO promotiebeurs voor leraren. Promotores: Prof. Dr. E. Wennekes en Dr. F. Hakemulder (Universiteit Utrecht), en Dr. R. Willems (Radboud Universiteit Nijmegen).

Schotanus, Y.; Koops, H. V.; Reed Edworthy, J. (2018). interaction between musical and poetic form affects song popularity: the case of the Genevan Psalter. Psychomusicology: Music, Mind, and Brain. Advance online publication. http://dx.doi.org/10.1037/pmu0000216.