Nultaal (22)

Door Jan Renkema

Zonder nul is er geen wiskunde. Zonder niets is er geen communicatie. Want niets in taal is niet niets, maar iets. In deze serie een verkenning van onder meer: de stilte, de spatie, de betekenis van de punt, wat er gebeurt tussen ‘navel’ en ‘truitje’, het inhoudsloze gesprek, ‘Dat hebt u mij niet horen zeggen,‘E 621’ op een verpakking en verbale reddingsvlotten. Niets?zeggend, nee: Iets!zeggend.

Een van mijn mooiste verzamelingen in taal bevat formuleringen waarin schijnbaar twee keer hetzelfde wordt gezegd: Regels zijn regels. Het is wat het is. Als ik nootjes wil, wil ik  nootjes, Het gaat zoals het gaat, enz., enz. In de constructie A=A lijkt de tweede A niets toe te voegen, maar voor de lezers van deze serie zal het geen verrassing zijn dat dit niets toch wel iets betekent. Het is een bijzonder geval van tautologie (zie Nultaal 16). In Neder-L heb ik daar via ‘crowd texting’ over kunnen publiceren in 2016. Zie het artikel Taal is taal. Ik besprak daarin diverse communicatieve functies aan de hand van de schijnbare tautologie Op is op.

Functies van de schijnbare tautologie

Op is op – Sorry, ik had je best wat willen geven. (excuseren)

Op is op – Ik weet dat je het vervelend vindt, maar het is niet anders.    (acceptatie bewerken)

Op is op – Je denkt misschien dat er nog iets is. Echt niet!            (overtuigen)

Op is op – Kom snel naar een van onze vestigingen! (aansporen)

Op is op – Wacht niet te lang. Je kunt te laat zijn!        (waarschuwen)

Op is op – Helaas, er is niets aan te doen.           (uiten van berusting)

Op is op – Zeur toch niet zo. Je ziet het toch zelf!   (uiten van irritatie)

Op is op – Goed zo, je bordje helemaal leeg. Opperdepop!     (complimenteren)

Op is op – Nee, we drukken geen boeken meer bij.         (een besluit meedelen)

Een overweldigende hoeveelheid aan functies. In deze hoeveelheid meende ik één onderliggende functie te zien, namelijk ‘een einde maken aan de communicatie over het desbetreffende onderwerp’. Maar gaandeweg ben ik daarvan teruggekomen. Het schijnbare niets in dit type tautologie is te rijk geschakeerd voor één diamant. Drie voorbeelden.

Hoe zit het met Op is op in een als-dan-constructie? Bijvoorbeeld Als het op is, is het op. Dit is helemaal geen afsluiter, maar eerder een aansporing om toch vooral snel te kopen. En wat te doen met verwante constructies als Is het mooi of is het mooi? Dit is een retorische vraag. De spreker geeft aan alleen een versterkte bevestiging te verwachten: Ja, fantastisch! En wat te denken van een andere verwante constructie Je bent vader of je bent het niet. Uitingen van dit type hebben eerder de functie van aansporing of rechtvaardiging. Dus de schijnbare tautologie met de zogenaamd nietszeggende dubbelzegging kunnen we niet inkapselen onder één hoofdfunctie. Ook hier is het schijnbare niets rijker dan vermoed. Toch nog meer studeren dus.