Jeugdverhalen over joden (129)

Door Ewoud Sanders

Auteur: Oom Diederik

Herkomst en drukgeschiedenis

Wie er schuilgaat achter het pseudoniem ‘Oom Diederik’ is niet bekend. Tussen 1862 en circa 1875 schreef hij diverse jeugdboeken met onder meer vertellingen, versjes, rekenspelletjes en raadsels. Ze verschenen bij uitgeverij H.A.M. Roelants in Schiedam (en vanaf 1883 bij J. Vlieger in Amsterdam) onder titels als De vriend der jeugd; Uit het huis en uit de school; Uit de natuur en uit het leven en Uit ons eigen land en uit den vreemde. Het verhaal ‘De Jodin’ is opgenomen in de laatstgenoemde bundel.

        ‘De Jodin’ lijkt losjes geïnspireerd op het leven van Elisabeth Félix (1821-1858), beter bekend als ‘Mademoiselle Rachel’. Deze Franse zangeres, dochter van een joodse straathandelaar, arriveerde in 1830 in Parijs, zong daar op straat en debuteerde – nadat zij enkele jaren muziekles had gekregen – op haar zeventiende in het Théâtre-Français. Halverwege de 19de eeuw maakte zij ook in Nederland furore. Zie over haar o.a. Rob van de Schoor, ‘Ik vind geen passie genoeg’: Holland in beroering door de optredens van de Joodse tragédienne Rachel uit Parijs, 1846-1853 (2006).

Samenvatting

Dit verhaal begint in 1830 in Reims (Frankrijk). Rachel is de veertienjarige dochter van Levi, een arme ‘voddenjood’. Haar moeder is reeds gestorven, haar vader wordt ernstig ziek. Op zijn sterfbed laat hij Rachel zweren dat zij het joodse geloof trouw blijft. ‘Laat u nooit door eer, geld en schatten verleiden, een ander geloof aan te hangen (…) want alleen als gij als eene ware jodin sterft, zullen u uw vader en uwe moeder in het paradijs kunnen ontvangen en omarmen.’

Rachel heeft een mooie stem en zingt vaak klaagliederen bij de graven van haar ouders. Op een dag wordt zij gehoord door de heer Montre, een conservatoriumdocent. Hij wil haar adopteren en stelt Rachel voor om de plaats in te nemen van zijn gestorven dochter. Na drie dagen nadenken neemt zij dit aanbod aan, mits zij haar geloof mag blijven praktiseren. Als zij met Montre vertrekt, zeggen de buren: ‘Misschien heeft zij wel gestolen, dat men haar nu voor het geregt of in de gevangenis brengt. Nu heeft dat oneerlijke jodenkind haar verdiende loon!’

         Vier jaar lang krijgt Rachel muziekonderwijs. Zij wordt gerespecteerd. ‘Niemand dacht eraan, haar als eene Jodin te bespotten.’ In Parijs stelt Montre zijn pleegdochter voor aan de directeur van de opera. Die is zeer onder de indruk van haar ‘zilveren , krachtvolle stem’. Maar als Rachel vraagt ‘zal men mij nog op het tooneel willen dulden, wanneer men verneemt dat ik eene Jodin ben?’, is de directeur onaangenaam verrast: hij wil haar alleen aannemen als zij ‘eene Christin’ wordt.

         Haar roem is ondertussen zelfs doorgedrongen tot de Franse keizerin, Eugénie. Die is onder de indruk van Rachels ‘onvergankelijke trouw aan den stam haars vaders’.

         In de jaren daarna oogst Rachel in heel Europa veel roem. In Rusland krijgt zij zelfs een voorname positie aangeboden bij de opera. ‘Men ergerde zich er geenszins aan, dat zij eene Jodin was.’

         Inmiddels heeft Rachel echter andere plannen. Zij keert terug naar de ‘arme hut’ waar zij als kind opgroeide, koopt er een stuk land bij en bouwt een toevluchtsoord voor jonge meisjes. ‘Allen behoorden tot het Joodsche geloof, waren arm of verlaten en verkregen hier, behalve alles wat tot eene goede opvoeding behoort, goed onderrigt. (…) Eenige jaren lang leefde zij gezegend voor hare zusters en weigerde ook aan arme christenmeisjes haar medelijdend hart niet.’

         Rachel sterft jong, maar haar levensverhaal blijft een bron van inspiratie doordat het jonge joodse meisjes herinnert ‘aan de trouw van de beproefde Jodin aan het jodendom’.

Doelgroep en receptie Van dit verhaal heb ik geen besprekingen gevonden.