Zeer, bepaald en dergelijke onderstrepende bijwoorden (iii)

Het onderstrepende bijwoordje zeer heeft een broertje in bepaald. Nu ja, het betreft éen van de woorden bepaald en in die ene rol van naaste verwant van zeer is het ook nog vooral verleden tijd.

Bepaald zal te maken hebben met het werkwoord be-palen ‘van palen voorzien’ en dat geeft althans aan die ene betekenis ‘afgesproken, waar we het over hebben’ een logische zin. Als voorbeeld: een bepaald moment. In deze combinatie is de betekenis feitelijk zelfs hetzelfde als ‘onbepaald’ want op een bepaald moment betekent toch niets anders dan ‘op een keer, doet er niet toe wanneer precies’. (Van Dale noemt zeer een bijwoord van graad, bepaald eentje van modaliteit.)

In 1950, als het erover gaat om de dividenden wel of niet langer te beperken, kan bepaald nog heel goed op de volgende manier gebruikt worden door minister Lieftinck van Financiën:

• Ik moge er op wijzen, dat het bepaald een misvatting is van de geachte afgevaardigde de heer Van Santen, dat de dividendbeperking in Nederland zou zijn ingevoerd na de bevrijding.
• (…) dergenen, die de dividendbeperking bepaald willen handhaven
• Wanneer dat een algemeen verschijnsel zou worden, zijn wij bepaald op de gevaarlijke weg.

Dit bepaald is een onderstreping van dat wat er wordt beweerd, een bijwoord van graad.

In de Handelingen van 2021 is het gebruik tot dusver (dus tot en met halverwege de maand juni) nog niet vindbaar en de kans daarop zal dit kalenderjaar niet groeien. Dat wil zeggen, het bijwoord van graad bepaald heeft zich gehandhaafd maar in-vaste-combinatie-met-een-ontkenning:

• (…) niet bepaald een goede oplossing
• Brussel heeft niet bepaald een lekker trackrecord met betrekking tot het luisteren naar critici en naar de Nederlandse burger.
• Het verkiezingsprogramma van zijn club was niet bepaald ambitieus op dat punt

Hieronder hoort ook de combinatie bepaald geen = bepaald niet een: “bepaald geen donderslag bij heldere hemel”, “bepaald geen overbodige luxe”.

De volgorde kan ook omgekeerd zijn (en daar kunnen we als het ware het gebruik van het oude bepaald nog herkennen maar dan dus toch in combinatie met een ontkenning):

• (…) dan wordt de complexiteit — en die is in de inspraak al groot — er bepaald niet minder op
• Terecht is gezegd dat ons zelfbeeld als financieel goed georganiseerd en modern land bepaald niet terecht is.
• (…) de tweestatenoplossing bepaald niet dichterbij heeft gebracht

Wie zin heeft, denke na over de vraag of er inhoudelijk verschil is (en zo ja in hoeverre) tussen niet bepaald dichterbij vs. bepaald niet dichterbij, bepaald niet terecht vs. niet bepaald terecht e.d. Volgordeverschil kan betekenisverschil inhouden, maar dat hoeft niet zo te zijn.

En de incidentie van bepaald, in welke betekenis ook? Door de oogharen kijkend zien we een geregelde afneming in de periode van 2000-2020 van 16:100.000 woorden naar 6 per 100.000 woorden.

Dit stuk verscheen eerder op het blog van Siemon Reker.