Op 13 maart 2023 is vertaler Jaap Engelsman op 68-jarige leeftijd in zijn slaap overleden in zorginstelling Ritzema Bos. Hier woonde hij de laatste jaren, terwijl hij in toenemende mate gekweld werd door de ziekte Parkinson. Onze nauwe samenwerking met Jaap begon in de jaren tachtig: hij stond met ons aan de basis van het Matthias de Vries-genootschap, waarin lexicografen en woordenboekverzamelaars hun kennis met elkaar deelden, en hij heeft ook veel betekend voor het tijdschrift Trefwoord, dat daaruit in 1992 is voortgekomen en dat nog steeds bestaat.

Jaaps eruditie was zonder meer indrukwekkend: hij had zich omringd met boeken en krantenknipsels, en de kennis daaruit zat allemaal ook in zijn hoofd. Zijn talenkennis was fenomenaal: uiteraard las hij de Germaanse en Romaanse talen, maar ook voor bijvoorbeeld Russisch en Japans draaide hij zijn hand niet om. Hij deelde zijn kennis volledig belangeloos met iedereen die dat wenste. Hoewel Jaap in hart en ziel een eenling was die zich het best thuisvoelde te midden van zijn enorme verzameling boeken, wist hij dankzij zijn grote kennis en zijn enorme behulpzaamheid een uitgebreid netwerk op te bouwen van vriendenen kennissen met wie hij per e-mail over de meest uiteenlopende kwesties correspondeerde. Het was dan ook tragisch dat dat netwerk steeds verder afbrokkelde, doordat hij door zijn ziekte niet meer in staat was te e-mailen of te lezen. Zo werd zijn wereldje steeds kleiner.

De bijzondere belangstelling van Jaap ging uit naar citaten. In 1996 startte hij de nieuwsbrief De Citatenvorser, naar het voorbeeld van de Quote… Unquote Newsletter van Nigel Rees. In 2001 zette hij dit voort als digitale discussielijst onder de naam De Navorser. Die discussielijst – hij bestaat nog steeds – wordt gevuld met vragen en antwoorden van deelnemers en heeft dus dezelfde opzet als het gelijknamige negentiende-eeuwse tijdschrift. Het hoogtepunt in Jaaps leven was zonder twijfel de publicatie van Bekende citaten uit het dagelijks taalgebruik in 2004: een boek waarin hij op meesterlijke wijze de geschiedenis schetste van 250 bekende zegswijzen die oorspronkelijk citaten waren.

Jaap heeft een onschatbare bijdrage geleverd aan veel van onze boeken, doordat hij telkens onbekende weetjes en details wist op te sporen en door zijn altijd uiterst zorgvuldige redactionele controle. Ook als vertaler heeft hij zijn sporen verdiend: hij heeft prachtige vertalingen gemaakt van talloze boeken, en hij heeft ook enige tijd opiniestukken vertaald voor de NRC – al waren de deadlines die eigen zijn aan kranten niet zijn ding.

We hebben met Jaap een uiterst vriendelijke, beminnelijke en behulpzame vriend verloren. We denken met veel dankbaarheid terug aan de vele jaren die we met Jaap hebben samengewerkt, en de vele kennis die we van hem hebben geleerd.