Lang geleden werkte ik op de Openbare Bibliotheek Deventer. Tijdens de uitleendienst kreeg je dan weleens van een bezoeker te horen dat hij of zij de bibliotheekpas niet bij zich had. Dan was het de bedoeling dat de medewerker het kaartje met de naam van die persoon uit het ledensysteem opviste om de uitleen van boeken toch doorgang te laten vinden. Op een dag stond er een meisje voor me dat haar bibliotheekkaart had vergeten. Ik vroeg haar naam. Kutschruiter was het antwoord. Ze keek er niet al te blij bij. Jaren later had ik een student die Windgassen als achternaam had. Zij vond dat merkbaar vervelend. Een goede vriend van mij had vroeger de achternaam Pik. Ook hij was erg ontevreden over zijn naam. Het probleem met deze namen is dat ze ongewenste associaties oproepen. De tweede roept een beeld op van tweevoudige flatulentie, terwijl de andere twee onmiddellijk in verband worden gebracht met de menselijk geslachtsorganen. Toch is het nooit de bedoeling geweest dat bij het aannemen van een vaste achternaam de volgende generaties zouden lijden onder het dragen van de betreffende achternamen. De eerste naam komt van het Duitse Kutschreuter. Het woord kutsch betekent niets anders dan ‘koets’. Het gaat hier dan ook om de beroepsnaam koetsruiter. In de tweede naam gaat het woord gassen mogelijk terug op het Duitse Gasse ‘straat, steeg’. De naam Pik zou van oorsprong ook een beroepsnaam kunnen zijn voor een bereider of maker van pik ‘pek’. Het is tegenwoordig niet zo lastig meer als vroeger om je achternaam te laten veranderen. Vaak gebeurt dat met een kleine wijziging in de ongewenste naam. Zo zou in de eerste naam de eerste ‘u’ vervangen kunnen worden door een ‘oe’: Koetschruiter. Mijn vriend heeft een achternaam aangenomen die op geen enkele manier meer in verband kan worden gebracht met de naam waar hij van af wilde.
In deze bijdrage zal ik ingaan op de achternamen Poep en Poepjes, die aan hetzelfde doen denken, maar niets met poep te maken hebben én een heel verschillende oorsprong kennen.
De achternaam Poep
In de bijdrage Onbehoorlijke familienamen (Onze Taal 2023, nr. 3) vertelt Fieke Van der Gucht dat Rita Poep uit Vlaanderen haar naam officieel heeft laten veranderen in De Paepe. Eigenlijk moeten we hier spreken van een terugverandering, want de naam Poep komt oorspronkelijk van ‘pape’ of ‘paap’, de naam voor een katholiek of katholiek geestelijke. Dezelfde informatie vinden we in Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk van Frans Debrabandere (2003), waarin we onder de naam Poep verwezen worden naar het lemma Paap. We kunnen de naam Poep geografisch nog wat preciezer duiden. Onder de link Over de familienaam Poep » Genealogie Online vinden we bijvoorbeeld onder het kopje Burgerlijke stand geboorten 126 vermeldingen van deze naam over de periode 1821-1923. Daarbij wordt de naam 124 keer genoemd onder de Oost-Vlaamse plaatsnamen Aalst, Gijzegem, Heldersem en Hofstade. De familienaam Poep gaat dus terug op de naam Paap. Dit woord gaat volgens het Etymologisch woordenboek van het Nederlands van Marlies Philippa e.a. (2007) terug op een oud leenwoord uit het middeleeuws Grieks: pap(p)as.
De achternaam Poepjes
Het ligt voor de hand om bij de naam Poepjes een etymologisch verband te leggen met de naam Poep. Waar we die tweede naam in Oost-Vlaanderen moeten situeren, lijkt de naam Poepjes ontstaan te zijn in het noorden van Nederland. Het genoemde werk van Debrabandere heeft geen lemma Poepjes. Een van de twee verklaringen voor de naam is dat deze is aangenomen door een familie die afstamt van Duitse loonarbeiders. Die arbeiders werden vaak Poepen genoemd, wat een verbastering is van het Duitse Buben. Een in mijn ogen meer aannemelijke verklaring is de tweede: het patroniem van Poepje, een vleivorm van de voornaam Poppe. Deze naam kwam het meest voor in Friesland. Poepjes is een van de weinige Nederlandse achternamen waarvan sinds 1947 het aantal naamdragers is afgenomen. In 1947 droegen 563 personen in Nederland deze naam. In 2007 waren er daar nog 281 van over volgens de Nederlandse Familienamenbank van het Meertens Instituut, waarvan de grootste concentratie toen in de Friese gemeente Lemsterland woonde. In 1998 droeg geen enkele inwoner van België de naam Poepjes. In 2008 waren dat er twee volgens de site Familienamen.be..
Geen verband tussen beide namen
Wat de familienamen Poep en Poepjes gemeenschappelijk hebben, is dat hun oorspronkelijke betekenissen plaats hebben gemaakt voor een ongewenste connotatie, die hinderlijk genoeg was voor sommige naamdragers om de achternaam te laten veranderen. De beide achternamen mogen dan de indruk wekken dat ze dezelfde herkomst hebben, hun ontstaan is geografisch gezien verschillend: Poep kunnen we situeren in Oost-Vlaanderen, terwijl Poepjes in Friesland ontstaan lijkt te zijn. Bovendien is er tussen de namen geen etymologisch verband. Poep ontstond uit Paap en die naam was gebaseerd op het Griekse leenwoord pap(p)as. Poepjes ontstond als patroniem uit Poepje, een vleivorm van de voornaam Poppe. Een van de mogelijke opties is dat deze voornaam zelf ook ontstaan is als vleivorm, uit de kindertaal, van eenstammig verkorte Germaanse namen met folk-. Die Germaanse naamstam had als betekenis ‘volk, de gewapende mannen, krijgsvolk’; vergelijk namen als Folke, Folker, Folkert, Folkrad, Folkward en Folkwin.
Bij dit soort namen placht mijn vader (*1911 – 2012†) altijd te zeggen: “Zo kun je blijkbaar ook heten.”
Pek van Andel, Feerwerd (Gn.)
Wat de familienaam Poepjes betreft moet niet, worden vergeten dat poep (uit te spreken met ûû, dus een lange oe) als gewone aanduiding voor arbeider voorkwam (ook in samenstellingen). Ik heb voorbeelden waarbij poepen feitelijk uit Westfalen kwamen. Voorlopig geloof ik van dat Poppo verhaal helemaal niks.
Maar die andere optie noem ik toch ook expliciet? Die lijkt mij juist minder aannemelijk, tenzij iemand een causaal historisch verband kan tonen tussen die Duitse loonarbeiders en de sterke concentratie van deze naam in Friesland.
Ik heb onlangs gelezen dat de naam Puper (misschien een variant van Poepjes) verwijst naar hannekemaaiers, van Polen tot in Nederland rondtrekkende seizoensarbeiders. https://meandermagazine.nl/2020/10/whats-in-a-name/
Dank voor je interessante bijdrage, Hans. Nog even terzijde het volgende. Oom Hidde was trots op die naam en legde verband met het Franse Pupère. Het omgekeerde maakte ik mee in de OBD waar ik het over had. Een mevrouw die Hupje heette en haar naam uitsprak als Hupjé als je haar kaartje uit de bak moest halen. Denk ook aan mevrouw Bucket uit de serie Keeping up appearances met haar Franse uitspraak van de naam als zij de telefoon opneemt.
Hupjé: je ziet die verfraaiingen inderdaad vaker. Zelf heb ik nooit onder mijn naam geleden. ‘What’s in a name’ is een verhaal(tje), maar wel met een kern van waarheid: mijn vader die geloofde in Franse voorouders en een historica die mij vertelde over de hannekemaaiers die ook ‘poepers’ werden genoemd. Hij had daar verder geen moeite mee.
Wat betreft de achternaam Poepjes, die heeft zich verspreid vanuit NW Overijssel (vooral Giethoorn) met de Gieterse verveners op zoek naar nieuwe en meer lucratieve veenderijen. Met de afgang van de NW Overijsselse veenderijen zochten de Gietersen hun heil in ZW Friesland, vooral Echtenerbrug en St. Johannesga, maar ook in andere streken van Friesland. De familienaam Poepjes kwam zo terecht in Friesland. Een band met de Friese patroniem Poppe is vandaar niet waarschijnlijk want Friezen vestigden zich niet in NW Overijsselse venen. Wie waren de Gietersen? Jochem Kroese maakte een studie van deze volksverhuizing naar de ZW Friese veenstreken en noemt een lange lijst van achternamen, waaronder Poepjes, Dam en Krikke. Giethoorn en omgeving was eeuwenlang erg geisoleerd maar trok wel mensen aan van elders, zoals Vlamingen. De origine van de achternaam Poepjes verdient meer studie. Let wel, het gaat vaak om spitwerk, te vergelijken met genealogische archeaologie.
De naam Poepjes heeft te maken met de seizoenwerkers, die ieder jaar vanuit Westfalen naar Friesland kwamen, vooral in en rond de Zuidwesthoek, bolsward, workum, Sneek. Het waren jeugdige personen, die Poepen, uitspraak met lange oe, door de Friezen zo werden genoemd, verbastering van het woord Buben, dat in het duits jeugdig iemand betekent. Mijn moeder, die in 1909 was geboren ,vertelde mij dat deze seizoenwerkers op.zaterdagavond een neut kwamen halen, in het winkeltje van haar tante, dat gebeurde onder het motto: een drinkende arbeider denkt niet, en een denkende arbeider drinkt niet!! Er werd veel geld in drank omgezet ipv mee te nemen naae die Heimat na afloop van het zomerseizoen. Dus bleven er veel arbeiders hangen in Friesland en trouwden een boeredochter. Nazaten werden Poepjes genoemd, maar vaak wilde de bruid een andere naam! De naam heeft dus totaal niets met poep te maken.