Humorschandalen (4)

Tot in den treure zijn de beelden inmiddels herhaald: een sterk op toenmalig koningin Juliana lijkende vrouw schilt spruitjes in een bordkartonnen paleisdecor, terwijl ze wat onnozele vragen krijgt voorgelegd van een zekere Barend Servet. “Heeft u altijd al koningin willen worden, en waarom?” zo vraagt Servet. “En, als u het niet te vrijpostig vindt, hoeveel verdient u nu eigenlijk, als ik vragen mag?” De Juliana-lookalike reageert nukkig. “Een gek ken meer vragen as een wijze kan beantwoorden,” zegt ze met een duidelijk Jordanese tongval.

We schrijven 14 december 1972 en zitten ergens halverwege de tweede uitzending van de Barend Servet Show. Dit VPRO-programma, bedacht en geregisseerd door conceptueel kunstenaar Wim T. Schippers, vormt een ontregelend mengsel van slapstick, metahumor en extreem flauwe poep- en piesgrappen. Ook is er nogal veel naakt te zien, in de vorm van erotische dansnummers. De gemiddelde Nederlandse televisiekijker heeft geen idee wat hij ermee moet.

Gelukkig biedt De Telegraaf het antwoord. Die spreekt de dag na de uitzending met Juliana op haar voorpagina van “het misbruik van de VPRO”:

Het is niet geheel duidelijk, wat de VPRO met zijn Barend Servet Show bezielt. Domheid, platvloersheid of doelbewuste ondermijning van alle normen, die, hoe deze ook aan verandering onderhevig mogen zijn, in een beschaafd land gelden. In ieder geval was deze vertoning van een zó laag gehalte, en dit geldt niet alleen voor de walgelijke persiflage op de Koningin, dat men zich afvraagt hoe diep het peil van onze democratie met haar onbeperkte vrijheid van meningsuiting in sommige sectoren is gezakt.

In de daaropvolgende weken zal de krant van wakker Nederland een haatcampagne blijven voeren tegen Servet en de VPRO. Roddeljournalist Henk van der Meyden spreekt in een fel commentaar veelzeggend van “huiskamervervuiling”. Zelfs de minister van Cultuur bemoeit zich ermee. Die besluit een onderzoek in te stellen naar aanleiding van de uitzending en legt de VPRO uiteindelijk ook een berisping op.

In hedendaagse oren klinkt dit allemaal wat overtrokken. Toch is goed verklaarbaar waarom zowel journalisten als politici destijds van de leg raakten van Barend Servet en zijn trawanten. Vermoedelijk zijn de verwachtingen en normen van de Nederlandse televisiekijker nooit zo hevig geschonden als begin jaren zeventig door de avant-gardistische amusementsprogramma’s van de VPRO. Het waren de hoogtijdagen van de tv. Omdat er nog maar twee netten waren, keek iedereen massaal naar hetzelfde. Zodoende zagen zo’n vijf miljoen mensen hoe Barend Servet aan Juliana zijn vrijpostige vragen voorlegde, en hoe onze vorstin even later schreeuwde om “drie pils en een dubbele jonge.”

Dit was in feite een soort Dada voor de massa. Geen rechttoe-rechtaan satire à la Zo is het toevallig ook nog ’s een keer, of goedmoedige spot à la Frater Venantius, maar experimentele kunst. Waar het programma over gaat en wat het wil zeggen, ontglipt je steeds weer als kijker, terwijl je tegelijk ook voelt dat met alles en iedereen de draak wordt gestoken. Een deel van het publiek vindt dit geweldig, met name jongeren. Een ander deel wordt van die complete ontmanteling van de burgerlijke orde juist witheet.

De affaire rond Barend Servet vormt het sluitstuk van een roerig decennium, waarbinnen de bakens van de Nederlandse humor flink verzet zijn. De woede is fel, maar dooft uiteindelijk ook redelijk snel weer uit, waarna een nieuwe norm gevestigd lijkt. Voortaan geldt de combinatie van ontregeling, absurdisme en platvloersheid als typisch Nederlandse humor, of in elk geval typische VPRO-humor. Hele generaties groeien er vanaf de late jaren zeventig mee op.

Dit danken we niet alleen aan Wim T. Schippers en zijn team, maar ook aan de leiding van de VPRO, die zich onverzettelijk opstelt in de hele zaak. Dreigbrieven aan de ‘Vieze Piele Rukkers Omroep’ worden openlijk op tv voorgelezen in de actualiteitenrubriek van de omroep. De voorzitter verklaart meteen dat de uitzendingen gewoon door zullen gaan. De VPRO neemt haar “kritisch verkennende opdracht in deze samenleving” serieus. Een dergelijke opstelling is vandaag de dag eigenlijk minstens zo onvoorstelbaar als de woede die de Barend Servet Show destijds opriep.

Meer over dit schandaal en andere humorrellen in Ivo Nieuwenhuis, Het was maar een grapje. Nederland in tien humorschandalen. Amsterdam: Atlas Contact, 2023. Bestelinformatie bij de uitgever.