Ook aan de oudste universiteit van Europa, in de Italiaanse stad Bologna, kun je Nederlands studeren. Studenten kunnen daar binnen twee studierichtingen het Nederlands kiezen als eerste, tweede of derde taal. Het ‘Dipartimento di Lingue, Letterature e Culture Moderne’ waar het Nederlands wordt gegeven is gehuisvest in een zeventiende eeuws ex-Jezuïetenklooster en is gelegen in één van de typische straatjes van de gezellige historische binnenstad van Bologna. Elk jaar is er gemiddeld een tiental studenten dat met het Nederlands begint. Een kleinschaligheid die ervoor zorgt dat er goed op een interactieve manier kan worden lesgegeven, vooralsnog alleen in de drie jaren op BA-niveau, in de toekomst hopelijk ook op MA-niveau. 

De colleges literatuur, cultuur en taalkunde worden verzorgd door Marco Prandoni, die de afdeling leidt, de taalverwervingscolleges door Wouter de Leeuw. De colleges zijn bewust gericht op het activeren van de studenten in de les, door middel van discussies in de klas, groepswerk en presentaties. De taalverwerving wordt kracht bijgezet door een succesvol tandem-project in samenwerking met de Universiteit Leiden en door de inzet van Erasmus-studenten uit Nederland en Vlaanderen die als student-ondersteuners  de eerstejaarscolleges ondersteunen (met dank aan de Taalunie). 

Jaarlijks worden er verschillende gastcolleges, studie-uitstapjes, lezingen en studiedagen georganiseerd die ofwel aansluiten op de bestudeerde stof ofwel juist een heel ander onderwerp behandelen waardoor studenten een bredere kijk krijgen op het belang van hun studie voor verschillende sectoren in de maatschappij. 

Aan het einde van hun eerste jaar hebben de studenten de kans om mee te doen aan een zomercursus Nederlands aan een partner-universiteit van het “Mediterraned”-platform, een samenwerkingsverband tussen afdelingen Nederlands van verschillende universiteiten en hogescholen in het Middellandse Zeegebied dat in 2013 op initiatief van onder meer Bologna is opgezet, zie https://www.mediterraned.org. Vanaf het tweede jaar hebben studenten de mogelijkheid om in het kader van een Erasmus-uitwisseling zes maanden of langer door te brengen aan de Universiteit van Amsterdam, de KU Leuven, of Universiteit Leiden. Derdejaarssstudenten kunnen meedoen aan een selectie voor een intensieve zomercursus in Gent. 

Bologna is ook exameninstelling voor het Certificaat Nederlands als Vreemde Taal. Studenten die klaar zijn kunnen zich hier voor inschrijven, maar ook andere categorieën: vaak kinderen van Nederlandse of Vlaamse ouders die in Italië zijn opgegroeid, oud-studenten, of – de laatste tijd steeds meer – Italianen die in Nederland of Vlaanderen willen gaan werken of (verder) studeren.

Ontstaansgeschiedenis

In de jaren vijftig van de vorige eeuw kreeg het Nederlands voet aan de grond in Bologna toen Roland van Ertvelde (Universiteit Gent) werd aangesteld als lector. Maar in 1989 pas kwam er een universitair docent, Riccardo Rizza, opgeleid aan de Universiteit van Pisa, waarmee het Nederlands een officiëlere status verkreeg. Rizza mocht een taaldocent aanstellen, en dat werd Herman van der Heide. In 1999 overleed Rizza op veel te jonge leeftijd en brak er een moeilijke periode aan waarin Van der Heide eigenhandig de boel drijvende moest zien te houden. Wouter de Leeuw werd voor een jaar als lector aangesteld met een beurs van de Taalunie. Daarna volgde een periode met tijdelijke docentschappen, waarna, in 2011, eindelijk een onderzoeker vast werd aangesteld: Marco Prandoni. Na de pensionering in 2017 van Herman van der Heide werden de taalcolleges een aantal jaar door verschillende lectoren op jaarcontract gegeven, onder meer door Wouter de Leeuw, en deze wordt in 2022 uiteindelijk vast benoemd als taaldocent. 

Prominente publicaties

De lijst met vooraanstaande publicaties van de vakgroep in Bologna weerspiegelt zowel het verloop van de bloeiperiodes van het Nederlands in Bologna als de ontwikkeling die het taalkundig en literair onderzoek en onderwijs in de afgelopen 75 jaar heeft doorgemaakt.

Uit de vroegere jaren mogen we de Introductie tot de fonologie van het Nederlands (Introduzione alla fonologia nederlandese, 1981) van Van Ertvelde niet onvermeld laten en hetzelfde geldt voor de verzameling beschouwingen van Rizza rondom het Nederlands en de Neerlandistiek in Italië van het einde van de 19^e eeuw tot nu (La lingua e la letteratura nederlandese in Italia. Saggi introduttivi e bibliografia dei contributi italiani dal 1897 ad oggi, 1987).

Recentere jaren leveren een rijkere en meer gevarieerde lijst publicaties op, waarvan we er drie zullen noemen. In 2012 verscheen de allereerste Italiaanstalige literatuurgeschiedenis met een verzameling opstellen over de Nederlandstalige literatuur van Middeleeuwen tot heden, Harba lori fa! Percorsi di letteratura fiamminga e olandese getiteld, een samenwerking tussen docent-onderzoekers werkzaam aan drie verschillende universiteiten, Napels (Jeannette Koch en Franco Paris), Bologna (Marco Prandoni) en Rome (Francesca Terrenato), een project dat een steeds sterker wordend netwerk binnen de Italiaanse neerlandistiek aankondigt. In 2016 is het eerste deeltje van ‘Lyra Neerlandica’ verschenen, een inmiddels elfdelige reeks tweetalige vertalingen van hedendaagse en vroegmoderne Nederlandstalige poëzie. In 2020 verscheen de grote cultuurgeschiedenis van de Nederlanden  Cultura letteraria neerlandese. Autori, testi e contesti dal Medioevo a oggi onder redactie van Roberto Dagnino en Marco Prandoni en met medewerking van talrijke auteurs uit binnen- en buitenland.

Aan de andere recente mijlpaal in de Italiaanse neerlandistiek, de in 2017 verschenen hedendaagse communicatieve leergang Mooi zo! geschreven door collega’s verbonden aan de universiteiten van Triëst (Dolores Ross), Napels (Luisa Berghout), Padua (Marleen Mertens) en Straatsburg (Roberto Dagnino), was de bijdrage van Bologna maar marginaal, maar toch is het de moeite waard het te vermelden, al was het maar voor een beter overzicht van de recentste Italiaanse leermiddelen.

Lopende zaken

De onderzoeksactiviteiten richten zich met name op literatuur en migratie, het Nederlandse theater van de zeventiende eeuw tot heden, eco-kritiek, het slavernijverleden, de Tweede Wereldoorlog, het mijnverleden en de doorwerking daarvan in het heden, alsook vertaalwetenschap.

Lopende onderzoeken zijn onder meer het internationale project Anne Frank’s footprints. Sociology of translation and reception, digital (post)memory and memory education in a global perspective (onder leiding van Paola Gentile, Universiteit van Triëst) en de terugkerende bijeenkomsten rondom het mijnverleden en de sporen die dat heeft achtergelaten in cultuur, taal en literatuur.

Elke twee jaar komen de afdelingen Nederlands van het door de Taalunie en de Internationale Vereniging voor Neerlandistiek ondersteunde platform ‘Mediterraned’ bij elkaar om de studie, het onderzoek en het onderwijs van de Nederlandse en Vlaamse taal- en letterkunde, cultuur- en vertaalkunde in het Middellandse Zeegebied te bevorderen en te verspreiden door zomercursussen, vertaalateliers, workshops, culturele evenementen, de ontwikkeling van leer- en hulpmiddelen en (populair-)wetenschappelijke bijdragen, ook in samenwerking met Nederlandse en Vlaamse culturele instanties, ambassades en consulaten.

Verschillende schrijvers en dichters hebben de vakgroep in Bologna aangedaan, waaronder Gerrit Krol, Abdelkader Benali, Hans Croiset, W.J. Otten, Adriaan van Dis, Nachoem Wijnberg , Wiel Kusters en Gustaaf Peek, maar ook de vooraanstaande vertalers Claudia di Palermo en Franco Paris. Ook de taalkunde komt aan bod in de gastcolleges, met onderwerpen als het Esperanto, de Citétaal en, heel recentelijk, het Brusselse taalbeleid.

Het Nederlands in Bologna is rijk aan perspectieven.

Dipartimento di Lingue, Letterature e Culture Moderne – LILEC | Università di Bologna