Vernieuwingen in het vak Nederlands
Het vak Nederlands staat aan de vooravond van een grote vernieuwing. Vanaf 2026 worden de herziene kerndoelen en eindtermen ingevoerd. Waar de focus lange tijd lag op losse onderdelen zoals begrijpend lezen, spelling en grammatica, staat straks het samenhangend gebruiken van taal centraal. Lezen, schrijven en taalbeschouwing worden geïntegreerd en betekenisvol aangeboden.
Taal en identiteit
Een belangrijke pijler van de vernieuwing is het versterken van het taalbewustzijn. Samen met Simone Pluim ontwikkelde en gaf ik de afgelopen periode een nieuwe module aan examenklassen 4C en 4D. De centrale vraag: Welke rol speelt taal in relatie tot mijn eigen identiteit en die van mijn omgeving?
Leerlingen begonnen bij zichzelf met het maken van een taalvingerafdruk. Ze onderzochten hoe zij taal gebruiken in verschillende contexten: thuis, op school, online, bij vrienden of in formele situaties en welke talen, varianten en emoties daarbij horen.
Streektaal in de klas
Een bijzonder onderdeel was de gastles Drents van Arja Olthof (’t Huus van de Taol). Leerlingen maakten kennis met streektaal, taalvariatie en de geschiedenis van het Drents. Ze vertaalden het gedicht Vrumde van Gerard Nijenhuis naar het Nederlands, wat leidde tot mooie gesprekken over woordkeuze en betekenis.
Daarnaast schreven leerlingen zelf een Drents gedicht óf een gedicht in het Standaardnederlands over de Drentse cultuur. De opbrengst was indrukwekkend, creatief, persoonlijk en soms ontroerend.
Onderzoekend en creatief
De module werd afgesloten met een klein taalonderzoek. Het onderzoek is geschreven door Arja Olthof van Huus van de Taol. Leerlingen konden:
- een Drentse spreker interviewen;
- een taalexpositie maken over taalvariëteiten in Drenthe;
- of Drents in de publieke ruimte onderzoeken en promoten.
Gerko Kuiper en Luciano van Spronsen kozen voor die laatste optie en maakten een promotievideo voor een nieuw Drents woord: sukkelduuk. Een prachtig eindproduct!
Wat leerlingen meenemen
De gehele lessenreeks kreeg van onze leerlingen gemiddeld een 7,5 met een 6 als laagste cijfer.
Enkele reacties:
- “Dialect is meer dan streektaal, er zit een hele geschiedenis achter. Het verbindt ook mensen.”
- “Dat er meer verschillende talen zijn in je eigen omgeving dan je denkt.”
- “Het taalonderzoek liet zien dat ik niet overal hetzelfde praat – en dat dat oké is.”
- “Ik wist niet dat het Drents zo mooi en bijzonder is.”
Voor ons als docenten was deze module een inspirerende kennismaking met de vernieuwde kerndoelen. Werken vanuit samenhang en betekenis zorgt voor betrokken leerlingen én geeft richting aan de toekomst van ons onderwijs. Met enthousiasme bouwen we in 2026 verder aan een nieuw examenprogramma dat recht doet aan taal in al haar rijkdom.
We beginnen 2026 met het samen lezen en bespreken van een hertaling van Mariken.
Heerlijk – doet me denken aan toen ik lesgaf aan brugklassers en daar met taalprojecten begon die een beroep doen op de creativiteit van leerlingen. Zulk aanbod laat de samenhang zien.
Wat de nieuwe regelgeving en aansturing van de overheid betreft ben ik minder enthousiast. Er is echt nog veel te doen, want er is zojuist een verwarrende vage tekst met kerndoelen gepubliceerd door het SLO, zie https://www.slo.nl/publicaties/@25214/kerndoelen-voortgezet-onderwijs/.
In deze tekst is het vak Nederlands voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs opgesplitst in drie afzonderlijke domeinen: communicatie, taal en literatuur. Een raar drietal want dit suggereert dat taal en literatuur niets met communicatie te maken zouden hebben. Er wordt als het ware een kunstmatige parachute van abstracte, niet bij de realiteit aansluitende domeinen over het vak heen gelegd. Beter is het direct op de kerndoelen te mikken.
De genoemde kerndoelen zijn overigens helemaal geen doelen in de zin dat ze een bepaald niveau van inzicht of beheersing eisen van de leerlingen. Het zijn meer omschrijvingen van de inhoud van het aanbod, wat de leerlingen doen en ervaren. Ik had verwacht dat de kerndoelen zouden vermelden welke middelen de leerlingen kunnen inzetten, over welk niveau van taalgebruik het gaat, over welke woordenschat leerlingen beschikken om teksten te begrijpen of te produceren, dat leerlingen weten welke woorden in welke contexten geschikt zijn, over welk tempo van lezen ze beschikken (want als je al te traag bent, hindert dat het lezen van literatuur), enz.. Dus in plaats van ‘De leerling produceert teksten’ een omschrijving van wat voor soort teksten de leerling kan produceren en of de leerling kan bepalen in welke context een bepaalde tekst geschikt is.
En houd het zakelijk, in het onderwijs. Stel tekst en taal centraal, en dwing de leerlingen niet tot het ‘verwoorden van opgedane inzichten en kennis over zichzelf op basis van literatuur’ (p. 28), maar zorg dat leerlingen het verhaal kunnen samenvatten of navertellen, dat ze met elkaar kunnen overleggen over de bedoelingen van de schrijver en dat ze daar schriftelijk verslag van kunnen doen.
Deze kritiek op de kerndoelen snap ik niet. Ten eerste niet omdat je schrijft: “Ik had verwacht dat de kerndoelen zouden vermelden welke middelen de leerlingen kunnen inzetten”. Maar het zijn dus beschrijvingen van doelen, en geen beschrijvingen van middelen.
En ten tweede niet omdat het prachtige voorbeeld van Mathijs Lips laat zien wat nadrukkelijk ook de bedoeling is volgens het document dat SLO publiceerde: in de lespraktijk kunnen doelen uit de afzonderlijke domeinen worden samengevoegd.
En ten derde snap ik niet waarom taalonderwijs zakelijk zou moeten blijven. Het voorbeeld van Mathijs is juist zo prachtig omdat het laat zien welke inzichten leerlingen over zichzelf en over taal en literatuur gekregen hebben.
Even een nadere toelichting. Bij (1): als doel had ik een omschrijving verwacht van het type ‘middelen kunnen inzetten’ , met nadruk op ‘kunnen’ en nadere specificatie van de middelen. Wat heb je als bagage, als leerling? Bij (2): als je het vak Nederlands opsplitst in domeinen, dan moet je daarna toelichten hoe die domeinen samenhangen. Dat is omslachtig. Bij (3): dit is mijn persoonlijke opvatting van hoe teksten van de overheid geformuleerd moeten zijn. Met de nodige afstand. Je mag best van leerlingen vragen om een persoonlijke mening te geven over een tekst, maar ze bij het lezen van literatuur dwingen om een mening over zichzelf en anderen te geven – dat gaat mij te ver.
Kijk nog eens naar de kerndoelen:
Domein Overkoepelend
De school stimuleert de taalcompetentie van leerlingen
Domein Communicatie
De leerling begrijpt teksten
De leerling produceert teksten
De leerling voert gesprekken
De leerling ontwikkelt zich als bewuste taalgebruiker
Domein Taal
De leerling toont inzicht in taal als systeem
De leerling verkent het gebruik van taal
Domein Literatuur
De leerling doet ervaring op met literatuur
De leerling toont inzicht in literatuur
Hier staan handelingen, met uitzondering misschien van ‘begrijpt teksten’. Geen van de omschrijvingen bevat een doel. Welke bekwaamheid wil je bereiken door leerlingen dit te laten doen?
En over de domeinen: er gaat echt niets mis als je die weglaat. Toevoegen heeft als nadeel dat je moet toelichten waarom je ze toevoegt, om welk verschil in visie het zou kunnen gaan en dergelijke. Daarna moet je het omgekeerde doen: benadrukken dat je de domeinen in samenhang doceert. Lastig, omslachtig en onnodig. De driedeling is waarschijnlijk overgenomen van de universiteit, waar specialisten zich taalbeheerser, taalkundige of letterkundige noemen.
Zodra ik het woord ‘betekenisvol’ zie staan, haak ik onmiddellijk af. Knap als je iets als betekenisvol kwalificeert, het voor een ieder dan zo is.