Peter Buwalda’s De jaknikker (2025) is het langverwachte vervolg op zijn in 2018 verschenen Otmars zonen. Waarschijnlijk (maar misschien ook niet) zal er nog een derde deel volgen. In deze romancyclus speelt Buwalda een constant postmodern spel. Dat kun je zien als theaterspel met maskerades en vermommingen, of als een spiegelpaleis dat alles en iedereen vermeerdert en vervormt. Personen en objecten doen zich anders voor dan ze zijn of worden per ongeluk verwisseld: groene Dreft vermomt zich als absint en er duikt een verloren gewaand derde deel van Beethovens laatste pianosonate opus 111 op, waarvan maar niet duidelijk wordt of het een origineel of vervalsing is. Hoofdpersoon Ludwig doet zich voor als collega en later assistent van Shell-topman Johan Tromp, zonder prijs te geven dat hij in werkelijkheid ook nog eens diens biologische zoon is. In familie- en liefdesrelaties lijkt iedereen in een niet-vanzelfsprekende rol gecast te zijn, tot incest aan toe: in plaats van biologische gezinnen komen er stieffamilies en adoptieouders voorbij, een halfzus slash geliefde, een stiefmoeder slash bedpartner, een bdsm-partner slash journalistieke spionne.
De persoonsverwisselingen gaan samen met een naamgevingsspel. Ludwig is bij geboorte eigenlijk Dolf genoemd. Omdat zijn stiefbroer ook Dolf heet is hij hernoemd en heeft hij bovendien de achternaam van stiefvader Otmar Smit aangenomen, waardoor hij zich makkelijk kan vermommen voor zijn biologische vader. Stiefbroer Dolf dacht als kind dan weer dat hij Beethoven was, maar behoudt zijn naam terwijl Ludwig naar de beroemde componist wordt vernoemd. De initialen I.O. kunnen naar twee personages wijzen en leiden zo tot een groot misverstand. Buwalda speelt bovendien een intertekstueel spel met zijn naamgevingen. Veel vrouwelijke personages zijn vernoemd naar protagonisten uit de literatuur- en muziekgeschiedenis die met liefdesaffaires en sadisme van doen hebben (Tosca, Isolde, Heloise, Juliette, Eva-Luna), mannelijke personages hebben namen van componisten (Otmar, Ludwig, Johan).
Met Beethovens opus 111 speelt Buwalda ook nog een metaliterair spel: het muziekstuk komt terug in de structuur van de trilogie, die 111 hoofdstukken belooft te hebben (dit weten we omdat de hoofdstuknummers niet op- maar aflopen). Als het verloren gewaande derde deel van de sonate een vervalsing kan zijn, kunnen we er dan wel op vertrouwen dat de romancyclus zal worden afgesloten met een derde deel?
De vergelijkingen met theater en spiegels heb ik, hoewel voor de hand liggend, niet zelf hoeven bedenken. Buwalda trekt ze namelijk zelf. Hij laat zijn personages reflecteren op de gebeurtenissen in termen als Venetiaanse en Shakespeareaanse maskers en vermommingen, kafkaëske gedaanteverwisselingen, mensen die vleespakken dragen, verkleedkisten, spiegelpaleizen en achteruitkijkspiegels waarin alles steeds in flashback wordt verteld. Op twee derde van De jaknikkerkrijgt Buwalda’s commentaar op zijn eigen werk nog een extra dimensie. Plot twist: het boek dat je tot op dat punt gelezen hebt, blijkt een verhaal-in-een-verhaal te zijn. De lezer wordt in een ander universum geworpen waarin Hein, een alter ego van Ludwig, deze sleutelroman van zijn eigen leven leest in de vorm van het manuscript van Diamond, de vrouw van de Shell-topman die in dit universum Clock heet. Of ligt het omgekeerd, en leeft Hein juist in het verhaal-in-het-verhaal? Ludwig leest zelf immers ook een manuscript (van Barbara, alter ego van Diamond en de vrouw van Tromp), waarin Hein juist het fictieve personage is. Het spiegelpaleis wordt een steeds groter doolhof.
Alle frustraties die de lezer bij deze twist zou kunnen voelen, worden door Buwalda benoemd: Hein, de lezer van het manuscript, levert commentaar op het boek.
Ondanks de objectief vast te stellen vaste hand waarmee het geschreven is, een echt bouwwerk, zorgvuldig gemaakt, episch heet dat geloof ik, en ambitieus, haat ik het.
Hang ze maar op, wat extra spiegels in het spiegelpaleis, maak het maar bont.
Sja. Vindt ze blijkbaar leuk, droste-effectjes. Kijk eens hoe speels ik ben, Hein.
Diamonds perspectiefwissel, met zweefelement, het is amusant trapezewerk, dat vind ik heus wel. De leesclubs zullen er blij mee zijn.
Wat kan een recensent daar nog aan toevoegen?
Laat ik toch een wanhopige poging doen iets over het boek te zeggen aan de hand van een vergelijking die de auteur nog niet zelf heeft gemaakt. Je zou het werk kunnen zien als een typische Christopher Nolan-film. Het zit technisch goed in elkaar, speelt een slim metaspel en de chronologie en de in elkaar genestelde werelden hebben een hoge mate van complexiteit. Voor sommige lezers zal dit een aanbeveling zijn. Zelf heb ik echter een grote hekel aan de typische Nolan-film, omdat deze weliswaar complex in elkaar steekt en heel wat van de kijker vraagt om het verhaal te kunnen volgen, maar daar weinig verrijkende gedachten over de complexiteit van het leven en de wereld tegenoverstelt.
Zo ook De jaknikker. Buwalda doet wel enkele meer en minder geslaagde pogingen om iets te zeggen wat niet enkel metaliterair is. Met de constante rollenspellen van zijn personages werpt hij bijvoorbeeld de vraag op in hoeverre we een vaststaand zelf hebben en hoe de rollen die we spelen ons verder van of juist dichter bij dat zelf brengen. Ook thematiseert Buwalda de werking van tijd en tijdsbeleving. Personages kunnen niet aan hun verleden ontsnappen omdat de mensen uit dat verleden ze blijven achtervolgen. Diamond voelt zich als schrijver boven de tijd staan; ze overziet alle tijdstippen tegelijk en er is geen tijdsverloop. Ze vergelijkt schrijvers met de bewoners van de planeet Tralfamadore uit Kurt Vonnegut’s Slaughterhouse-Five. Maar waar Tralfamadore in Vonnegut’s werk een krachtig middel is om uitdrukking te geven aan de worsteling met een traumatisch verleden, lijkt het Buwalda vooral om het, enigszins lege, metaliteraire spel te gaan.
Omdat Buwalda alles noemt en zichzelf als lezer en criticus van zijn eigen werk cast, is het boek een gesloten systeem. De roman leest als een peep show waarbij de lezer toekijkt hoe de auteur in het spiegelpaleis met kostuums en maskers zijn universums aan het optuigen is, terwijl een ironische voice-over uitlegt hoe je dat moet interpreteren en wat je er allemaal van kunt vinden. Voor mij voelde dit – en weer hoef ik de woorden niet zelf te kiezen, want Buwalda neemt ze me uit de mond –
alsof mijn levensmoed en zelfs die van het boek, hoofdstuk na hoofdstuk afnemen.
Laat een reactie achter