U kent dat wel: je hebt een citroen uitgeperst en dan wil je de laatste druppeltjes er nog uithalen, klemt je hand nog eens stevig om de schil, drukt, draait nog een paar keer rond en pas dan gooi je de schil weg. Zo’n soort gevoel heb ik bij mijn onderzoek naar François HaverSchmidt. De citroen is al uitgeperst door Rob Nieuwenhuys, René van Slooten, Henri Ett van het Literatuurmuseum, Peter van Zonneveld, ikzelf al dan niet samen met Dick Welsink en Dik Zweekhorst, en vele, vele anderen. Maar voor de biografie wil ik die laatste druppeltjes nog opvangen.

Daarvoor ging ik voor de derde keer naar Friesland, waar ik logeerde in een bijgebouwtje van de Foudgumse pastorie, waar HaverSchmidt als 24-jarige zijn eerste beroeping als dominee kreeg, na zijn woelige studentenjaren in Leiden. Ik wilde de sfeer van Foudgum in de avond en nacht ondergaan, en daarom logeerde ik daar, maar het ging me vooral om bezoeken aan het Historisch Centrum Leeuwarden (het stadsarchief van Leeuwarden) en het Streekargyf Noardeast-Fryslân in Dokkum. Ik hoopte daar nog wat extra materiaal te vinden over HaverSchmidts jeugd in Leeuwarden en zijn verblijf in Foudgum. Eerder had ik al de citroen van het Tresoar in Leeuwarden uitgeperst.

Wat trof ik nieuw aan? Niets van groot belang, om meteen de spoiler weg te geven. Maar toch onmisbare details. Zoals:

De dienstmeid die zo mistroostig was in Foudgum dat ze af en toe een potje zat te grienen in de keuken, woonde bij hem in, blijkt uit het Bevolkingsregister, Ze heet Mina Visser, is tien jaar ouder dan haar meester, en kwam net als hij in 1859 uit Leeuwarden in het dorpje aan, waar niet meer dan 150 zielen woonden. Hij was 24, zij 34 toen. Nieuw is haar leeftijd, haar naam was al geverifieerd door Johannes Keekstra in het aardige boekje Onder Frieslands grauwe hemel.

Hoe hoog zijn inkomen was (700 gulden uit de staatskas en 100 gulden voor de twee kerkdorpjes die hij bediende: Foudgum en Raard), was ook al bekend, en werd bevestigd door de Kerkvoogdijdocumenten. Hij mocht gratis de pastorie en de tuingrond daarbij gebruiken, en het onderhoud declareren, net als de belasting op personeel.

Dat hij met algemene stemmen op 18 maart 1859 door de ‘floreenplichtigen’ (kerkbelastingbetalers) gekozen werd, staat nog nergens – voor zover ik weet. Dat twee kerkmeesters vervolgens naar Leeuwarden gingen om hem de beroepbrief te overhandigen en daar bleven wachten om te horen of hij zich de benoeming zou laten welgevallen, en dat de beroepene niet aarzelde om de beroeping aan te nemen en zo snel mogelijk over te komen, is nog een leuke toevoeging.

Een zekere dominee Lambertus Kan de Beer uit het naburige Hiaure wordt dan de consulent om tijdelijk alles te regelen in verband met de aanstelling. Hij is ook degene die hem bevestigt als hij zijn intreepreek houdt. Onthoud die naam: ik kom terug op Kan de Beer in een volgend blog! HaverSchmidt had een voorvader die ‘de duivel-dominee uit de Friesche Wouden’ genoemd werd. Wel: Kan de Beer is een waardige opvolger van de betovergrootvader en HaverSchmidt had met hem te maken!

Onder de ingekomen stukken van de Classis in Dokkum trof ik het oorspronkelijk attest van goed zedelijk gedrag uit Leeuwarden aan, dat HaverSchmidt nodig had om beroepen te kunnen worden in Foudgum. Niets op hem aan te merken, dat spreekt vanzelf.

De classis in Dokkum voerde ook visitaties uit in zijn gemeentes naar de Toestand van de Kerkeraad en die van het godsdienstonderwijs, nét voor de aanstelling van HaverSchmidt. Alles was daar toen deugdelijk. In HaverSchmidts twee-en-eenhalfjarig verblijf in Foudgum zijn er geen opvallende gebeurtenissen die aangetekend worden in het Acteboek van de Kerkeraad. Twee lidmaten zullen onderhouden worden voor ‘ter oore gekomen wandgedrag’ maar als ze spijt betuigen mogen ze toegelaten worden tot het Avondmaal. Dat is heel wat anders dan Betje Wolffs ‘wangedrag’ waarvoor ze onder censuur gesteld werd…

Leuk is om te weten dat hij de avondmaalwijn niet bestelt bij zijn vader in Leeuwarden, die wijnhandelaar is. Maar misschien moesten de predikanten hun wijn van één vaste handelaar afnemen. Ik weet dat hij later in Schiedam zijn drank wél bij familie betrok – maar dat zal wel voor eigen gebruik zijn geweest, want zijn vrouw drong er in een brief op aan méér te bestellen.

Als HaverSchmidt aankondigt Foudgum te verlaten voor Den Helder, zijn er maar liefst 26 kandidaten voor zijn opvolging. Ik ontdekte dat er bij het voorstel voor een opvolger in 1863 fikse protesten gestuurd waren aan de Classis. Ha, dacht ik, de Foudgumnaren ergerden zich aan de moderne dominee, ze willen nu weer een ouderwetse predikant, leuk onderwerp. Niets daarvan: het bleek alleen te gaan om plaatselijke kinnesinne over wie wel of niet stemmen mocht.

In het streekarchief van Dokkum trof ik tot mijn grote genoegen ook de ongebonden editie aan van de eerste druk van HaverSchmidts Familie en kennissen. De gebonden editie is niet zo zeldzaam, maar de ongebonden met het geïllustreerde omslag had ik tot heden nergens gevonden. Er zat een lelijk bibliotheekplakkertje op, maar een behulpzame medewerker werkte dat voor de scan weg.

Nulresultaten zijn er ook: in het Historisch Centrum Leeuwarden kon ik niets ontdekken van lidmaatschappen van hem in de periode dat hij daar verbleef: van 1835-1852, en in 1858-1859. Wel was hij lid van het gymnasiastengezelschap Minerva nos iungit, maar de archieven daarvan liggen in Leiden. Wel bleek zijn vader lid te zijn van een gezelschap dat gezamenlijk meespeelde in een loterij en dat deze al heel jong lid werd van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Andere zaken over de jonge Frans, zoals hij genoemd werd, zijn allemaal bekend: de scholen die hij bezocht, de prijzen die hij kreeg als gymnasiast, de vrienden die hij maakte, zijn geboortehuis, wat zijn vader, moeder, broers en zusters deden enzovoorts. Ik had gehoopt dat hij lid was van het leesgezelschap Amica Veritas, dat een heel indrukwekkend aanschafbeleid had van de nieuwste literatuur, maar nergens dook de naam HaverSchmidt op – behalve veel later, toen zijn gedichten en verhalen aangeschaft werden.

Wat nu nog te onderzoeken in verband met Friesland? Waar zou ik kunnen vinden wanneer hij zijn belijdenis deed? Dat moet toch wel te vinden zijn in de archieven van de Grote Kerk van Leeuwarden of in die van de Classis? Daar moet ik nog achteraan, die citroen is nog niet uitgeknepen.¹ Ik moet ook nog wandelen over het grote oude kerkhof – zijn er zussen of broers van hem begraven? Dat zal hij zelf ook vast geregeld bezocht hebben, het kan niet anders met zijn brein waarin altijd de dood aanwezig was.

Maar laat ik positief eindigen. Eerst dit: ik ben geweldig geholpen door medewerkers van beide archieven. Openingstijden werden niet nauw genomen, archiefstukken werden aan- en afgedragen, ik kreeg gevraagd en ongevraagd scans en soms leek het of ik hún een plezier deed met mijn bezoek, terwijl ik natuurlijk de begunstigde was.

Wat heb ik van de bezoeken aan Friesland geleerd – dit en de eerdere? Details die gewoon noodzakelijk zijn voor de biografie ken ik nu: de eenzaamheid van Foudgum waar nu nog ’s avonds geen mens over straat loopt, de huizen schaars verlicht zijn, het onafzienbaar vlakke land weemoed oproept naar de heuvels in mijn eigen geboortestreek, Limburg. Hoe ver de huizen uit elkaar liggen, en hoe weinig er zijn. Ik besefte hoe ver het was om van Foudgum naar de gemeente Raard te lopen waar hij ook moest preken. Dokkum lijkt nu met een snelweg dichtbij, maar in zijn tijd was er zelfs nog geen verharde weg. Hoe belangrijk een dominee is in zo’n kleine gemeenschap. Hoe koud het in Friesland is, ook vergeleken met Amsterdam. Maar wacht – dít is niet positief.

Anders dus: ik hoorde de vogels van vele soorten die in de struiken kwinkeleerden, ik zag de prachtige schapen die zich volmaakt tevreden leken te voelen op het drassige land. De ene historische kerk is nog mooier dan de andere, en ze liggen zo mooi op die terpen met de grafstenen erom heen. De oude klok van Foudgum klonk volstrekt hetzelfde als HaverSchmidt hem hoorde. Dokkum leek me echt wel op loopafstand te liggen, en dat moet een leuk stadje zijn geweest, met koffie- en bierhuizen, aardige en ontwikkelde collega’s, kermis en markten en wie weet leuke meisjes, al dan niet van plezier. Er woonde familie van hem, en een familieman wás hij.

Wat ik ook geleerd heb, gaat over mezelf: pers die citroen maar uit, anders ben je toch niet tevreden.

^{1. Inmiddels is de belijdenis ook opgelost, één dag na de publicatie van dit blog. In het Leids archief van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde (LTK1503 A 13) vond ik een getuigschrift van zijn geloofsbelijdenis en aanneming tot lidmaat, gedateerd 15 maart 1857. Hij was toen 17 jaar.}