Toen ik het voorstel kreeg om ‘Het dagboek van Anne Frank’ te vertalen, dacht ik eerst dat er al een Spaanse vertaling uit het Nederlands bestond. Bovendien was deze van de hand van een goede vertaler: Diego Puls. Mijn eerste reactie op dat voorstel was dan ook negatief, maar ik besloot om die beslissing even te laten rusten. De volgende dag kreeg ik een telefoontje van de redacteur van uitgeverij Edaf, die me voorstelde om elkaar persoonlijk te ontmoeten. ‘Ik heb niets te verliezen’, dacht ik.

Op de volgende ochtend verliet ik de vergadering met het ondertekende contract: ik zou de eerste teksten van ‘Het dagboek van Anne Frank’ uit het Nederlands in het Spaans vertalen en bovendien het voorwoord schrijven. De vertaling die mij werd opgedragen, betrof de originele teksten van de auteur, haar eerste versie, dat wil zeggen de versie die Anne aanvankelijk had geschreven. Het was dus niet de versie die Otto Frank, haar vader, had bewerkt en aangepast voor publicatie, aangezien Otto Frank in die versie als medeauteur van het dagboek wordt beschouwd en deze nog niet vrij van auteursrechten is. Het dagboek kent dus verschillende versies, iets wat ik op dat moment zelf niet wist. Het leek me goed om me eerst te verdiepen in dat verhaal. Ik ben dus van gedachten veranderd: de teksten die ik moest vertalen waren de eerste die Anne heeft geschreven, en ik vond het eindelijk een geweldige manier om te leren en een belangrijke stap in mijn carrière. ‘Heb je daar tijd voor?’, vroegen de uitgevers me, nadat ze me alles hadden uitgelegd. ‘Ja’, antwoordde ik, resoluut. Het leek me het beste idee ter wereld en een uitstekende kans. Diezelfde avond begon ik met vertalen.

Het vertaalproces

Ik heb de vertaling van het dagboek op dezelfde manier aangepakt als ik alle vertalingen aanpak: ik tel het aantal woorden en bereken vervolgens hoeveel woorden ik per dag moet vertalen om de deadline te halen en voldoende tijd te hebben om het minstens twee keer te reviseren. Dit was ook nu het geval, en toen ik klaar was met tellen, kwam ik tot de conclusie dat ik één dagboekfragment per dag kon vertalen en de deadline ruimschoots zou halen, dus dat heb ik gedaan. Uiteindelijk werd het een nachtelijke vertaling, hoewel dat niet de bedoeling was: voordat ik ging slapen, vertaalde ik een dagboekfragment. 

Toen de vertaling  af was, begon een lang revisieproces. Ik las de vertaling eerst en vergeleek die met het origineel. Daarna activeerde ik de optie om het bestand hardop voor te lezen terwijl ik het originele boek las, om te zien of ik ergens een fout had gemaakt. Dat was iets wat ik tot dan toe nog niet had gedaan en wat me enorm heeft geholpen, vooral om afstand te nemen van de tekst. Daarna las ik het hele boek alsof ik een externe lezer was: iemand die het boek voor het eerst las. Deze laatste fase doe ik meestal en ik merk altijd dat het veel effectiever is als je de tekst een aantal maanden, of zelfs een jaar, laat liggen en er dan weer naar terugkeert. In dat opzicht had ik wel wat meer tijd kunnen gebruiken.

Het voorwoord schrijven

Toen ik tevreden was met de vertaling, ging ik aan de slag met het schrijven van het voorwoord en begon een lang proces van documentatie over de historische context en het leven van Anne. Ik vond het erg waardevol dat de uitgevers de vertaler van het boek vroegen om het voorwoord te schrijven, omdat gezegd en bewezen is dat wij de meest nauwkeurige lezers zijn en de originele teksten het beste kennen. Voor dit voorwoord moest ik echter informatie verzamelen en mij documenteren. Tegenwoordig wordt er heel veel gepubliceerd over Anne Frank, en voor mij was het erg belangrijk om informatie uit betrouwbare bronnen te lezen. Ik ben van mening dat goede informatie zo beknopt mogelijk moet zijn. Het was erg bevredigend en stimulerend, en hoewel ik er mijn hele leven aan had kunnen werken, moest ik het op een gegeven moment toch inleveren. In dat opzicht vond ik het wel belangrijk om het dagboek vanuit een hedendaags perspectief te belichten en thema’s naar voren te halen waaraan ten tijde van de publicatie, althans in Spanje, niet zoveel belang werd gehecht, zoals bijvoorbeeld: de ontluiking van Anne als schrijfster en haar feministische visie. Van het begin tot het einde van het dagboek ontpopt Anne zich als schrijfster. In eerste instantie schrijft ze erin om haar hart te luchten en om verhalen over het dagelijks leven te vertellen, maar uiteindelijk zet ze diepzinnige overpeinzingen over de oorlog op papier en schrijft ze dat ze vastbesloten is om schrijfster te worden.

Vertaalbeslissingen: enkele voorbeelden

Zoals ik hierboven al heb aangegeven, is de reeds gepubliceerde vertaling erg goed. Ik denk echter dat een tweede (of derde, of vierde, of vijfde) versie de moeite waard is. Een van de voorbeelden van enkele wijzigingen die ik heb aangebracht ten opzichte van de reeds gepubliceerde vertaling, was het onderscheid tussen ‘vader’, ‘moeder’, ‘papa’, ‘mama’, ‘papi’, ‘mami’, en tegelijkertijd een onderscheid te maken tussen ‘Vader’ of ‘Papa’ en ‘Moeder’ met een hoofdletter of een kleine letter, zoals in het origineel van Anne. In andere vertalingen van het dagboek werd dit onderscheid niet gemaakt en werd alles samengevoegd tot papa en mama. Maar ik vond het gepast om dit onderscheid te respecteren, aangezien de manier waarop ze naar haar ouders verwijst  de gemoedstoestand of de relatie weerspiegelt die Anne op een bepaald moment in haar leven met hen heeft.  Een ander voorbeeld is dat ik de titels van de boeken die Anne in het Ahterhuis las niet heb vertaald. Als er een Spaanse vertaling van deze boeken was, heb ik dat aangegeven, maar als dat niet het geval was, vond ik het oneerlijk om de titels in het Spaans te laten staan terwijl deze boeken niet vertaald en gepubliceerd zijn. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van kleine details die van de ene versie tot de andere verschillen, en ik wil niet te veel uitweiden, maar ik vond het wel nodig om concrete voorbeelden van die verschillen te geven. In grote lijnen is het belangrijkste verschil tussen de vorige vertaalde versie en de mijne dat ik elk vormelijk element – laten we zeggen, van een redacteur – volledig heb weggelaten. Dat wil zeggen: als er een spelfout stond – een gevolg van de levensfase waarin Anne zich op dat moment bevond – liet ik die staan, omdat het te allen tijde mijn bedoeling was haar stijl op dat moment weer te geven, en als de spelling niet helemaal duidelijk was, liet ik dat zo. Ik heb de tekst dus op geen enkel punt gecorrigeerd en heb ook haar mondelinge stijl, haar losse zinnen en haar vrijere of willekeurigere interpunctie grotendeels gerespecteerd. Dit alles heb ik moeten toelichten in een uitleg van de vertaalster, op de eerste pagina’s van het boek.

Tot slot

Toen het project eenmaal was afgerond, kreeg de vraag die ik mezelf bij het aannemen van de opdracht had gesteld een andere lading: ‘Zijn hervertalingen nodig?’. Mijn kijk op de zaak was veranderd en mijn antwoord was nu: ‘Ja, ik vind ze nodig, hoewel ik ook moet zeggen dat ze niet onmisbaar zijn’. Vertalers nemen voortdurend beslissingen, dus we sluiten oplossingen uit. Een oplossing die de een uitsluit, sluit de ander misschien niet uit, zodat wat de een verliest, door de ander wordt gered, en omgekeerd. Uiteindelijk leek deze vraag mij enigszins vergelijkbaar met de volgende stelling: ‘Als een toneelstuk al eens in de geschiedenis is opgevoerd, moet het dan opnieuw worden opgevoerd?’ Ja, natuurlijk.

De conclusie die ik trek is dat Anne Frank luidsprekers verdient die haar werk en haar ervaringen met respect verspreiden. Ze wilde schrijfster worden, maar benadrukt in haar geschriften ook haar dringende behoefte om andere mensen te helpen en een stempel te drukken, ‘ik wil nog voortleven ook na mijn dood!’, zoals ze het zelf formuleert. Zowel in mijn vertaling als in mijn latere analyse heb ik mijn best gedaan om weer te geven wat deze jonge schrijfster, met een intelligentie en reflecties die met de dag groeiden, in eerste instantie in haar dagboek wilde schrijven. Ik hoop dat ik daar in ieder geval een beetje in geslaagd ben.