In vrijwel alle culturen en historische perioden bestaat de archetypische figuur van de trickster, een ongrijpbare ontregelaar, die lak heeft aan alle regels en normen en zo niet alleen chaos schept en zijn eigen driften botviert, maar vaak ook optreedt als een scheppende kracht, een verlosser, die ruimte maakt voor vernieuwing.

Je kunt hem zien als een amorele, komische en oneindig inventieve held, maar ontegenzeglijk heeft hij ook kenmerken van een wrede, destructieve demon. De meeste tricksters spelen de rol van dief, oplichter en koerier tussen mensen en oppergoden. In hun handen veranderen voorwerpen, taal, denkbeelden, planten, dieren en wetten van gedaante. Te denken valt aan Hermes, Loki, Coyote, Anansi,
Legba, Br’er Rabbit, de vos Reynaerde. In de echte wereld lopen geen mythische figuren rond en de ene schelm is de andere niet.
Maar de eenentwintigste-eeuwse wereld lijkt extreem gevoelig voor de allure van de ‘disruptive’, amorele trickster, die zijn zin krijgt door chaos te stichten. Die als een verlosser verschijnt juist door logica, kennis, moraliteit en fatsoen aan zijn laars te lappen. Spot, leedvermaak en cynisme zetten de toon van zijn optreden. 

Hoe een houding te bepalen tegenover de aantrekkingskracht van zulke leiders? Wat is de aantrekkingskracht van types als Pim Fortuyn, Silvio Berlusconi, Donald Trump en Jair Bolsonaro, die allemaal iets weg hebben van de trickster? Is het hun hedonisme, hun uitstraling van onaantastbare onverschilligheid? Hun flirt met verzwegen geweld? Welke verlangens en angsten bespelen ze? Zijn het hun ondoorzichtigheid en onvoorspelbaarheid die de belofte van magie opwekken? 

In enkele essays wordt het fenomeen van de trickster van vele kanten bekeken en besnuffeld: de schelm Michaël Zeeman, Trump als de ultieme trickster van deze tijd, vrouwelijke schelmen in de literatuurgeschiedenis, de shabby conman in de roman The Confidence-Man van Herman Melville, en de sluwe Rivka, die een tricksterachtige rol in het Bijbelverhaal over Jacob wordt toegedicht. 

Dit themanummer maakte De Gids in samenwerking met muziektheatergezelschap Veenfabriek in Leiden. Aanleiding is de theatervoorstelling Pucks Midzomernachtsdroom, met Puck als spil: Shakespeares klassieke trickster, die in de versie van Veenfabriek zelf speelbal wordt van de grillen van andere personages.

Naar de inhoudsopgave