Wonderlijk hoe iemand je op een bepaalde manier nabij kan komen zonder hem of haar ooit in levende lijve te hebben ontmoet. Mij overkwam die ervaring met de op 4 april jongstleden gestorven neerlandicus Gert Slings. Wij kenden elkaar uitsluitend via de sociale media waar we weleens op elkaar reageerden, altijd met waardering. Dat, terwijl we levensbeschouwelijk ver van elkaar afstonden: Slings was een overtuigd gereformeerd man en ik levensbeschouwelijk een nihilist, in de betekenis van een omschrijving die ik eens tegenkwam: ontkenning van grondwaarheden in moraal, politiek en godsdienst. Dat verschil in overtuiging stond sympathie niet in de weg. En ook begrip niet, want ik kende de vrijgemaakt-gereformeerde wereld waarin Slings groot werd. Weliswaar niet van huis uit, maar van studie. Die wereld is veranderd. Was Slings dat ook? Zijn inzet in twee uiteenlopende publicaties was anders maar zijn gereformeerde overtuiging bleef dezelfde.

Een aangename verrassing, dat was de zeer sympathieke opdracht die Slings op 15 september 2023 voorin het boek schreef dat hij vol (terechte) trots toestuurde: Jan Verhoeff. Zeeuws schilder en verzetsstrijder. Eén van de tien van Renesse: ‘Voor Wim. Uit verbondenheid met het verleden, uit sympathie voor je openheid voor je hartelijkheid en warmte. Gert’. Ik was getroffen door deze woorden want wat kenden wij elkaar nu?

Slings was op Verhoeff gestuit door zijn in 2001 gestorven vrouw Marjoke Hoff. Zij was familie van Verhoeff. Het boek vertelt het dramatische (dit woord is hier niet misplaatst) korte levensverhaal van de 33-jarige Verhoeff, die groot werd in een gereformeerd gezin en die meteen aan het begin van de Duitse bezetting al in gevangenschap geraakte na een Duitser voor ‘rotmof’ te hebben uitgemaakt, vermoedelijk na een ruzie om zijn verloofde.

Nadat hij vrij kwam sloot Verhoeff zich aan bij het verzet en verzamelde inlichtingen ten behoeve van de geallieerden. Toen in september 1944 – de gevechten om Zeeland zijn in alle hevigheid aan de gang – alle mannen op Schouwen-Duiveland tussen 17 en 40 zich moesten melden probeerden een aantal van hen over te steken naar bevrijd Noord-Beveland. Dat mislukte. Negen mannen, onder wie Verhoeff, werden gearresteerd en – met een nog een arrestant – opgehangen. Slings schrijft dit met veel gevoel en met geloof op. Hij is (terecht) diep getroffen door het relaas dat gereformeerd predikant H.C. Voorneveld (foto) later optekende in De Zwerver, het blad van de Landelijke Onderduik- en Knokploegen-organisatie.[1] Voorneveld was door de nazi’s in allerijl opgetrommeld om de veroordeelden geestelijke bijstand te verlenen.

Slings neemt het relaas integraal op in zijn boek.[2] Daar deed hij goed aan, want het is indrukwekkend te lezen met hoeveel details en gevoel dominee Voorneveld in 1948 schreef over de gerechtelijke moord. Hij las met veroordeelden Psalm 91 (‘Die in de schuilplaats des Allerhoogsten is gezeten, die zal vernachten in de schaduw des Almachtigen’) en sprak diepgaand met hen over het geloof. En dat wilde Slings naar voren halen. In de verantwoording van zijn boek schrijft hij bijna excuserend: ‘In deze levensschets gaat het veel over het christelijk geloof. Ik vraag daar nadrukkelijk begrip voor. (…) Zonder dat sleutelbegrip “geloof” is hij niet te begrijpen.’

En dat geldt ook voor Slings zelf. Hij is, zo mag uit dit in 2023 gepubliceerde boek blijken, een overtuigd gereformeerd man gebleven. Na een reeks van mensen die hem bij het schrijven van zijn boek bijstonden te hebben bedankt eindigt hij zijn levensschets met de woorden: ‘Tenslotte dank ik mijn Hemelse vader, die mij de gezondheid en kracht gaf om deze levensschets van Jan Andreas Verhoeff te voltooien.’

Hoezeer Slings zich met het geloof van Verhoeff (foto) verbonden voelde, valt ook af te lezen aan de tekst op de rouwkaart: het was de tekst van het geloofsvertrouwen waaraan de verzetsstrijder op 10 december 1944 vlak voor zijn executie uiting gaf: ‘Het is goed met mij, ik weet mijn zonden verzoend door het bloed van Christus.’

Het lot van Verhoeff en vele andere verzetsstrijders hielden hem (lang) na zijn pensioen bezig. Hij wist veel van hen en publiceerde over hen op zijn website Hoger honing.[3] Zijn website bevatte veel meer ingangen: kerkgeschiedenis, ‘gedicht van de dag’, Bijbelvertalingen, zelfs ziekentroost en niet te vergeten: een trotse verwijzing naar de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) dat zijn boek Een boos en overspelig geslacht. De moderne literatuur als teken des tijds (1975) sinds 2024 digitaal toegankelijk heeft gemaakt. 

De titel Een boos en overspelig geslacht is een verwijzing naar het Bijbelboek Mattheüs 16, vers 4: ‘Een boosaardig en overspelig geslacht verlangt een teken, en het zal geen teken ontvangen dan het teken van Jona.’ Ik laat duiding van deze Bijbeltekst even terzijde en constateer dat de gekozen tekst inderdaad een teken is en wel een teken hoe de in 1975 37-jarige Slings tegen de moderne literatuur aankeek: ondubbelzinnig antithetisch, als kind van Abraham Kuyper en vooral van Klaas Schilder en zijn epigonen, die zich in 1944 ‘vrijgemaakt’ hadden van het ‘synodale juk’ van de Gereformeerde Kerken in Nederland.  

De context is deze: in de jaren zeventig hergroepeerden de vrijgemaakt-gereformeerden (de ‘binnenverbanders’) zich na een nieuwe kerkscheuring in 1967, die tienduizenden ‘buiten verband’ bracht. Deze ‘afvalligen’ van de zogenoemde ‘Doorgaande Reformatie’ zouden zich de Nederlandse Gereformeerden noemen. De ‘binnenverbanders’, die pretendeerden de ‘ware kerk’ voort te zetten, beleefden (zo kan met de afstand van een halve eeuw worden geconstateerd) in de jaren ’70 hun hoogtijdagen, aan het eind van dat decennium gesymboliseerd door het ietwat triomfalistische boek Het vuur blijft branden.[4] Ze leefden nog steeds ‘in het klimaat van het absolute’, naar de mooie titel van de biografie van de theoloog C. Veenhof (1902-1983).[5] Het vrijgemaakt-gereformeerde kerkgenootschap vormde na de Tweede Wereldoorlog een nieuwe zuil, compleet met eigen scholen.

Op een van die scholen, de Gereformeerde Scholengemeenschap Randstad (GSR), was Gert Slings leraar Nederlands. Als goede telg van de destijds gesloten zuil sloot zijn boek naadloos aan bij de wens de gereformeerde leer door te geven aan de jeugd – zonder die jeugd helemaal af willen te sluiten van de moderne wereld. Afsluiten paste ook niet bij gereformeerden. Integendeel, confrontatie moest zeker niet uit de weg worden gegaan en zo nodig gezocht – in het geval van de jeugd ‘begeleide confrontatie’.

Opmerkelijk: Een boos en overspelig geslacht was niet in de eerste plaats gericht op de leerlingen maar op hun ouders. Omdat ouders dikwijls geen tijd of gelegenheid hadden zich in de moderne literatuur te verdiepen had Slings zijn boek geschreven. ‘Het gezin is toch de plaats bij uitstek, waar deze problemen besproken moeten worden. Het is de hoge roeping van de ouders om met hun jongen of meisje te spreken over de houding die ze als jonge christenen tegenover de verschijnselen van onze tijd hebben aan te nemen’, schreef hij.[6]

Een boos en overspelig geslacht is echt een boek van een leraar die wil onderwijzen. Het begint met een uitleg wat modernisme is en verklaart dat modernisme onverenigbaar met God, want het is revolutionair, iets dat de antirevolutionair Slings in strijd acht met het evangelie. En onmiddellijk duikt de naam van Jean-Paul Sartre (1905-1980, foto) op, destijds (in 1975) nog bijzondere invloed toegeschreven op de cultuur en een schrikbeeld in orthodox-protestantse kring. ‘In navolging van Sartre’, schrijft Slings, wensten modernisten zich op geen enkele manier te binden aan waarden en normen. Modernisten willen absolute vrijheid, ‘voor God en Zijn Woord’ is daarin geen plaats.

Intussen was die godloze literatuur wel een spiegel van de tijd. Niet alleen voor gereformeerden trouwens, voor iedereen. ‘Immers ook voor iemand die zich niet gebonden weet aan het Woord van God, is het mogelijk uit de literatuur van vandaag deze tijd te bestuderen, al zal hij niet tot een schriftuurlijke taxatie kunnen komen, omdat de enige Norm ontbreekt.’[7] Norm met een hoofdletter: God.

De moderne literatuur (anno 1975) zou ook een seismogram en een teken des tijds zijn. Een seismogram, omdat het de (morele) gevolgen van de Tweede Wereldoorlog toont van ontwortelde schrijvers die naar Parijs trokken en zich intensief bezig hielden met de romans en toneelstukken van (daar is hij weer) Sartre. Slings voert in dit verband Simon Vinkenoog (1928-2009, foto) op, een voorloper – ook als LSD-gebruiker van de moderne jeugd.

Een teken, omdat wie de puzzelstukjes van de literatuur legde een beeld ziet oprijzen van de moderne wereld, verbeeld door de literatuur. En die tekenen waren niet gunstig. ‘We zien vandaag een uitbarsting van goddeloosheid op velerlei gebied, een afval, waarin alles wat aan Christus herinnert wordt afgebroken, een radicale afval van de levende God. De wet van God heeft afgedaan en de mens is zichzelf tot wet geworden.’[8]

Een boos en overspelig geslacht is systematisch opgebouwd. Na de alarmistische inleiding volgt een uitleg over het verschijnsel secularisatie en democratisering van de samenleving om te komen tot bespreking van de grote thema’s van de literatuur: God, zinloosheid van het bestaan, eenzaamheid, angst en wanhoop, sexualiteit en het engagement in de literatuur. Degenen die de revue passeren zijn vaak dezelfden: de buitenlanders Kafka, Sartre en Camus (foto) en de Nederlandse schrijvers Anna Blaman, Willem Frederik Hermans, Gerard Reve, Harry Mulisch en Jan Wolkers – schrijvers die destijds de literatuur domineerden. Aangevuld met opvattingen over literatuur van enkele andere schrijvers en critici, zoals Jacq. Firmin Vogelaar, Gerrit Kouwenaar en verscheidene Vlaamse schrijvers.

Zijn beoordeling was niet mals en geheel in lijn met het absolute klimaat waarin vrijgemaakte intellectuelen in de jaren ’70 leefden. In apocalyptische termen omschreef Slings de besproken literatuur als ‘bedreiging van de zin van het bestaan’ voor de gevoelige puber, vatbaar voor de leegte en eenzaamheid die erin doorklonk. Hij beschouwde het als ‘een roeping van Godswege’ dat ouders hun kinderen onderwezen ‘in de Schriften en hun kinderen leren het zwaard van het Woord te hanteren in de concrete situatie van elke dag.’[9] De kinderen zouden opgeleid moeten worden ‘tot strijder in het leger van Christus.[10] Tot de wapenuitrusting diende niet alleen ‘oefening in het hanteren van eigen wapens’ te behoren, maar ook kennis ‘van de wapens en de strategie van de vijand.’

Dat klinkt als het zoeken naar confrontatie, geheel in lijn met de gereformeerde traditie, nog levend in dat klimaat van het absolute, waarin van twijfel aan eigen uitgangspunten en stellingname geen sprake was. Je vraagt je af hoe leerlingen van toen aan de GSR nu terugdenken aan hun leraar Nederlands. Vast staat in elk geval dat Slings een leraar met veel kennis van zaken moet zijn geweest, kenmerkend overigens voor het gedegen gereformeerde onderwijs van die dagen (en vaak nog): goed op de hoogte van zijn vakgebied.

Ik heb Slings in de contacten via de sociale media nooit gevraagd hoe hij terugkeek op Een boos en overspelig geslacht. Stond hij nog achter zijn geharnaste opstelling van toen of was hij milder geworden? Een antwoord op die vraag las ik indirect in de voortreffelijke necrologie die Maurice Hoogendoorn schreef voor het Nederlands Dagblad, de krant die Slings dagelijks spelde.[11] In die krant had de columnist Wim H. Dekker eens betoogd dat het cynisme van schrijver Thomas Rosenboom beter ongelezen kon blijven door wie zich als ‘goed christen’ beschouwde. Daarop reageerde de kerkmusicus Dirk Zwart met woorden waarin weerzin doorklonk: ‘Huh? Staat hier een nieuwe G. Slings op?’

Slings liet zichzelf ook niet onbetuigd nu zijn naam was gevallen. Hij verweet Dekker, die was teruggekrabbeld na de kritiek van Zwart, een gebrek aan ruggengraat en verzuchtte weer alleen te staan in zijn opvattingen. Wel wat wonderlijk was dat het nu leek alsof Slings meende dat Rosenbooms werk beter helemaal niet gelezen kon worden door ‘goede christenen’, zoals Dekker eerst had betoogd, terwijl hij zich in Een boos en overspelig geslacht juist een voorstander had betoogd van de ‘begeleide confrontatie’.

Hoe dan ook, Slings zou, zo vertelde hij in een vraaggesprek met (opnieuw) het Nederlands Dagblad na het verschijnen van zijn levensschets van verzetsstrijder Jan Verhoeff, Een boos en overspelig geslacht, ‘nu heel anders opschrijven’.[12] Het blijft gissen hoe anders dat zou zijn. Een vermoeden ligt wel voor de hand: minder stellig, minder antithetisch, minder militant. Opgegroeid in het klimaat van het absolute lijkt Slings, hoewel blijvend overtuigd gereformeerd, te zijn mee gegroeid in de toenemende openheid van de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt. Die openheid heeft er zelfs toe geleid dat ‘buitenverbanders en ‘binnenverbanders’ elkaar weer vonden en in 2023 de Nederlandse Gereformeerde Kerken (afbeelding) vormden. Slings is met die fusie meegegaan, anders dan het eens ‘progressieve’ kopstuk van de vrijgemaakten, professor Jochem Douma (1931-2020), die de toenadering tot de ‘buitenverbanders’ afwees en in een sektarisch genootschap belandde dat zich al te pretentieus Gereformeerde Kerken Nederland noemde.

Of Slings de fusie van harte toejuichte weet ik niet. Wel heb ik via de sociale media ondervonden hoe open hij in zijn laatste levensjaren was, ook naar een andersdenkende zoals ik. Zijn hartelijke opdracht in zijn boek over Jan Verhoeff onderstreepte die openheid nog eens. Ik bewaar het in mijn uitgebreide bibliotheek en gedenk Slings, kind van zijn tijd en nu geschiedenis geworden, met respect en sympathie. 

---

[1] In het Kerstnummer van 1948 van De Zwerver.

[2] Het beslaat de bladzijden 103-114.

[3] Hoger honing is een verwijzing naar het gedicht Het lied der dwaze bijen, waarvan de eerste zin luidde: ‘Een geur van hoger honing’. Overigens publiceerde de rabiate atheïst Rudy Kousbroek in 1997 onder de titel Hoger Honing een scherpe kritiek op godsdienst.

[4] P. Jongeling, J.P. de Vries en J. Douma, Het vuur blijft branden : Geschiedenis van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) in Nederland, 1944-1979 (Kampen 1979).

[5] Ab van Langevelde, In het klimaat van het absolute : C. Veenhof (1902-1983) leven en werk (Barneveld 2015). Voor mijn bespreking van dat boek zie: https://wimberkelaar.com/2017/03/12/cornelis-veenhof-de-dominee-die-wind-zaaide-en-storm-oogstte/

[6] G. Slings, Een boos en overspelig geslacht. De moderne literatuur als teken des tijds (Goes 1975) 16.

[7] Slings, Een boos en overspelig geslacht, 25.

[8] Een boos en overspelig geslacht, 32.

[9] Slings, Een boos en overspelig geslacht, 238.

[10] Slings, Een boos en overspelig geslacht, 241.

[11] Maurice Hoogendoorn, ‘Jan Wolkers lezen? Dat mocht, maar wel onder gereformeerde begeleiding’, in: Nederlands Dagblad, 9 april 2026.

[12] Hilbrand Rozema, ‘Biddend verzet plegen’, in: Nederlands Dagblad, 6 oktober 2023.

Dit stuk verscheen eerder op het weblog van Wim Berkelaar