Terwijl bijna alle uitgevers angstige tijden doormaken — worden er niet teveel boeken uitgegeven? Gaan we niet vreselijk lijden onder de elektronische boeken? Gaan de piraten ons niet van al onze inkomsten beroven — lijkt er één tak van de uitgeverswereld te zijn waar men zich vooral zorgen maakt over de vraag hoe men nog sneller zijn centjes kan tellen. Dat is de wetenschappelijke uitgeverij.

Hoe wordt een wetenschappelijke uitgave gemaakt? De auteurs schrijven hun artikelen in de tijd van de baas, de universiteit. De redactie doet zijn werk in de tijd van de baas, de universiteit. De beoordelaars doen hun werk in de tijd van de baas, de universiteit. De eindredactie maakt de kopij drukklaar in tijd van de baas, de universiteit. Vervolgens wordt het resultaat geheel gratis (portokosten komen voor rekening van de universiteit) naar de uitgever gestuurd. Die doet er een kaftje omheen en verkoopt het geheel voor goed geld aan de universiteit.

Het systeem is te bizar voor woorden: de samenleving betaalt tweemaal voor iedere wetenschappelijke uitgave. En tegelijk, hoeveel praat er ook is over open access elektronische uitgevers, we komen er niet van los. In onze eigen vak, de neerlandistiek, wordt Neerlandistiek.nl ondanks al onze eigen inspanning nog maar zelden verwend met de kopij die men liever naar de papieren uitgevers, stuurt.

Die uitgevers hebben inmiddels hun eigen vorm van open access bedacht: een waarbij de lezer niet meer hoeft te betalen om de artikelen te lezen; maar daarbij moet dan de auteur betalen (diezelfde auteur die zijn artikel al gratis voor de uitgever geschreven heeft.)

De oplossing is eenvoudig en bij iedereen bekend: de universiteit moet het enige schakeltje in het uitgaveproces dat buiten de muren ligt — de productie van de website waarop het tijdschrift gepubliceerd wordt — ook in eigen handen neemt. Als de universiteiten dat een beetje goed verdelen, kost het hen uiteindelijk minder dan het huidige systeem.

Waarom gebeurt het niet? Vanwege prestige; de bestaande tijdschrifttitels zitten bij uitgeverijen, en daar willen mensen publiceren. Niet bij de nieuwe, onbekende tijdschriften die nu zouden moeten worden opgericht.

Ondertussen beginnen sommige wetenschappers zich wel te roeren. Er is bijvoorbeeld een website thecostofknowledge.com opgericht, waar op dit moment bijna 1500 wetenschappers hebben verklaard dat ze niet langer bij Elsevier publiceren. Daar zit slechts een handjevol taalkundigen bij en voor zover ik kan zien geen enkele literatuurwetenschapper.

Ook mijn handtekening staat er niet, want ik zie een betere oplossing: weglopen bij die uitgevers. Voor onszelf beginnen. Neerlandistiek.nl is tien jaar geleden begonnen. Dat was misschien te vroeg. Het verdient een nieuwe kans; ik ga me daarvoor inzetten.