Verwarwoordenboek Vervolg (42)
Door Jan Renkema
In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.
Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.
sterrenkijker / telescoop
De betekenissen overlappen, maar elk woord heeft ook nog een eigen betekenisaccent.
sterrenkijker verrekijker voor sterren en planeten; iemand die naar de sterren kijkt
In ons mobiel planetarium staan bij helder weer verschillende sterrenkijkers opgesteld.
telescoop verrekijker voor sterren en planeten; verrekijker voor ander doel
De grootste telescoop ter wereld, in Guizhou in China, heeft een oppervlakte van dertig voetbalvelden.
Nu bleek dat hij al jarenlang zijn overburen had bespioneerd met een telescoop.
Bij beide woorden gaat het om ‘buitenaards kijken’. Maar telescoop wordt ook algemener gebruikt (of misbruikt zoals in laatste voorbeeld). Telescoop betekent letterlijk ‘verrekijker’: tele zoals in ‘televisie’ (ver zien) en scoop zoals in ‘bioscoop’ (het leven zien). Vandaar ook de algemenere betekenis.
En sterrenkijker betekent ook: persoon die sterren kijkt. Iemand kan zelfs als sterrenkijker geboren zijn. Het gaat om dan om een afwijkende hoofdligging: een ‘achterhoofdsligging met de neus naar boven’. De baby kijkt dan direct al naar boven, naar de sterren. Er zijn volwassen sterrenkijkers die zo hun hobby verklaren.
Om goed te kunnen inschatten wat nu het verschil in gebruik is tussen een sterrekijker, bij nieuwere spelling sterrenkijker ‘optisch instrument’ en telescoop is het dienstig naar de etymologie te kijken.
Het woord telescoop is in de Nl. taal bekend sedert 1740 [WNT; Cw], het woord sterrekijker in de zin van optisch instrument daarentegen stond in het WNT 1936 onder de vele genoemde samenstellingen nog niet vermeld. Pas in 1950 zie ik het optreden in Van Dale, en dan ook nog eens onder volgnummer 4.
Ik vermoed dat sterrekijker voor het eerst in de mond genomen is door een amateur die het woord telescoop te geleerd vond, al dan niet spottend bedoeld, al dan niet met de klank van het woord verrekijker in gedachte. Beide woorden waren bijgevolg volledig synoniem. Hoe er daarna lichte betekenisevolutie is opgetreden laat zich alleen vaststellen aan de hand van vele voorbeeldzinnen in krant en overige literatuur.
In het Duits heb je Sterngucker. Weet u wat dat is?
Klaas Jac. Eigenhuis
Zullen we dan maar? …
Een kleine bijdrage aan/voor/tot het Verwarwoordenboek:
– doorzichtig – doorschijnend
– kostelijk – kostbaar
– demiseksueel – halfseksueel
– jeugdhulpverlater – jeugdzorgverlater
– slippen – driften
– roken – smoren
– dampwinkel – vape shop
– dampen – vapen
– dampen – wasemen
– ambergrijs – ambergris
– goddelijk – hemels
– bovenaards – verheven
– piskrul – plaskrul
– feestdag – hoogdag
– surprise – verrassing
– gokken – raden
– venten – verkopen
– tram – trolley
– trolley – wagentje – karretje
– kar – wagen
– wagen – voertuig – auto
Anecdote
In de jaren zestig ging ik vaak bij mijn oom en tante voetbal kijken; wij hadden geen tv. In het toenmalige Engelse elftal speelde Nobby Stiles, een harde verdediger, die vaak tegenstanders onderuithaalde en daarbij omhoog keek. Die werd door mijn Zwolse tante steevast het sterrekiekertien genoemd.