Verwarwoordenboek Vervolg (49)
Door Jan Renkema
In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.
Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.
plooi / vouw
Er is verschil in betekenis.
plooi plaatselijke opbolling van materiaal
De bouwvakker had bij het buigen van betonstaal zijn plooiijzer op zijn voet laten vallen.
vouw lijn waarlangs delen van hetzelfde materiaal over elkaar zijn gelegd
Ik vouw liever origami-gezichtjes dan de was.
Een plooi zou je kunnen zien als de eerste fase van een vouw. Als je een stuk papier wilt vouwen, ontstaat er eerste een golving, een plooiing. Als je met je vingers dan langs het hoogste punt van de opbolling strijkt, ontstaat er een scherpe hoek of vouwlijn, met een vouw als resultaat.
Als u dit verschil ziet tussen plooi en vouw, ziet u ook het verschil tussen rimpel en kreuk. Een rimpel is een lichte plooi in een wateroppervlak of huidoppervlak: Twee happende goudvisjes deden het water rimpelen. Toen ze lachte, leken de rimpels bij haar ogen net zonnestralen. O ja, en als je verbaasd bent of boos of heel diep nadenkt, heet een rimpel een frons. Maar dit woordgebruik beperkt zich tot voorhoofd en wenkbrauw.
Een kreuk is een ongewenste, niet-rechte vouwlijn, of een beschadiging: Ik heb deze afbeelding uit de prullenmand gevist, vandaar al die kreuken. Intrigerend is het verschil tussen kreuk en kreukel. Vaak geeft het achtervoegsel –el een verkleining aan, zoals in ‘drup-druppel’, ‘kruim-kruimel’. Maar bij kreukel lijkt er iets anders aan de hand. De beschadiging door kreukel lijkt groter dan die van kreuk: auto in de kreukels na klap tegen boom, passagier ongedeerd. O ja, en je kunt een kreuk ook nog draaien, dan krijg je een frommel. Dit woord kennen wij in het werkwoord verfrommelen, ‘draaiend in elkaar drukken’.
Als u het verschil ziet tussen plooi en vouw, ziet u ook het verschil tussen draperen en plisseren. Voor de liefhebbers. Draperen is in sierlijke plooien schikken. Plisseren betekent: op regelmatige afstanden dubbelvouwen en de vouwen persen tot ‘losse vouwen’. Beide woorden in één zin? De etalage-inrichtster drapeerde de geplisseerde rokjes op speciale standaarden. En mocht u nu in de war raken bij het plisseren van tomaten. Dat heeft er niets mee te maken. Dit woord komt van het Franse ‘éplucher’, pellen of ontvellen.
Over plooi en vouw is nu wel voldoende ontvouwd. Ik wens u nog veel inzicht bij het ontvouwen van uw gedachten over ontplooiing. Wat gaat u dan gladstrijken in ontvouwen? En hoe komt in ontplooiing de bolling van welke knop open tot bloei?
Wat wel aardig is: mijn vervoermiddel, een vouwfietsje, wordt door veel Vlamingen een ‘plooifietske’ genoemd. Met dit voorbeeld wil ik verder geen plooien gladstrijken of vergezichten ontvouwen. In het Duits heet zon ding trouwens een Klapprad. Je kunt iets wel samenklappen en samen vouwen, maar net samen plooien. Als fietser zwijg ik verder van (auto) klapradio’s.
Je kunt in Vlaanderen, inderdaad geregeld ‘plooi’ of ‘plooien’ horen of lezen voor ‘vouw’ of ‘vouwen’. Het zou me niet verbazen als dat er onder invloed van het Franse ‘pli’, ‘plier’ en ‘plisser’, mede versterkt door de beginklank pl-, in gekomen is. Ook het Vlaams Woordenboek (http://www.vlaamswoordenboek.be/definities/term/plooien) noemt het Franse ‘plier’ als herkomst voor ‘plooien’ in de betekenis van ‘vouwen’. De taalzuiveringsboeken, te beginnen met het Woordenboek van Belgicismen van Constant H. Peeters (1930) wees al op het gebruik van ‘plooi(en)’ voor ‘vouw(en)’, en de latere taalzuiveringsboeken veroordeelden het. Ik heb de indruk dat de jarenlange taalzuivering op dit punt geen effect heeft gehad en dat het gebruik van ‘plooien’ in plaats van ‘vouwen’ toeneemt. Typisch Vlaams van L. Permentier en R. Schutz neemt ‘plooien’ op als acceptabel Vlaams synoniem van ‘vouwen’. Het hoeft dus niet te verbazen dat je in Vlaanderen vandaag zowel ‘plooifiets’ als ‘vouwfiets’ tegenkomt. Permentier en Schutz hebben ‘plooifiets’ gewoon als Vlaams synoniem van ‘vouwfiets’ opgenomen.
Dank! ik zal voortaan beter letten op mijn collega-taalgebruikers in Vlaanderen. Het commentaar zal verwerkt worden in de definitieve tekst.