Door Marcel Plaatsman

Het dialect van Texel, het Tessels, staat volop in de belangstelling. Ik doe daar ook wel erg mijn best voor, om dat dialect weer onder de aandacht te brengen, maar het aardige is: ik ben niet de enige die daar zijn best voor doet. De Historische Vereniging Texel wist met de reeks dialectvoorstellingen Echt op sien Tessels de juiste snaar te raken en in navolging daarvan is er nu een bijzonder boek verschenen, Brief uut Eierlând, dat zich laat lezen als een poëtische zoektocht naar het wezen van dit dialect.

Aart van den Brink, dichter en zanger

Brief uut Eierlând is geschreven door Aart van den Brink, die onder de liefhebbers van het Tessels toch wel een beroemdheid is door zijn liederen in het dialect, die op het eerste gehoor geestig en licht zijn, maar toch vol poëzie zitten. Eigenlijk is dat ook hoe Aart het Tessels lijkt te horen: in de vrolijke herinnering aan het dialect van zijn jeugd zit uiteindelijk de poëzie van een familiekroniek én een grammatica.

De gedichten en liedteksten van Van den Brink vormen het raamwerk van Brief uut Eierlând. Hier verrijst een oeuvre in dialect, aangevuld met Nederlandstalige gedichten van de grootmoeder van Van den Brink, die regelmatig publiceerde in de Texelse Courant. In het Nederlands, meestal, maar soms ook in het Tessels. Die taal verbindt. Maar wat is die taal nu voor taal?

Een dialectonderzoek

Ik doe zelf onderzoek naar het Tessels. Ik graaf in archieven en verzamel alle Tesselse teksten om er een systeem in te ontdekken. Ook de versjes van Van den Brinks grootmoeder had ik om die reden al eens opgedoken uit het archief van de Texelse Courant. Ik probeer er taalgeschiedenis in te vinden, verbanden overzee en linguïstische wetmatigheden, want dat is waar mijn onderzoek om draait. Van den Brink laat zien dat dialectonderzoek ook anders kan, persoonlijker, poëtischer.

Aan de hand van de dichtregels van zijn grootmoeder en van hemzelf verkent Van den Brink de natuur van het Tessels. Waar zit in de rijkdom aan klanken regelmaat? Hoe moet je rijmen in dit dialect? Altijd ligt Nederlands op de loer. Zijn grootmoeder liet zee rijmen op mee, maar dat gaat eigenlijk niet, want de -ee- van zee is anders, scherper, als een lange i van „pit”. Zo rijmt dat niet. Van den Brink neemt de lezer mee op zijn zoektocht naar echte rijmparen en zo verkennen we dan de eilandtaal, steeds dieper en echter.

Dit onderzoek bedient zich van dezelfde bronnen als mijn eigen onderzoek, maar verder is alles anders. Brief uut Eierlând heeft een heel eigen vorm, waardoor het een persoonlijke verkenning is geworden, een zelfonderzoek, een familiekroniek en een autobiografie. In dit boek wordt het dialect niet in een historisch of regionaal verband onderzocht, maar als een taal van herinnering. Het wordt hervonden om er poëzie van te maken.

De waarde van ’n ander dialectonderzoek

Voor mij is Brief uut Eierlând een belangrijke publicatie, omdat het weer een nieuwe bron voor me is. De gedichten vergroten het corpus geschreven Tessels en de overpeinzingen van de schrijver leveren inzichten op in de verdeling van klanken en fonemen in het eilanddialect. Het is een extra stem – en zoveel verschillende stemmen zijn er niet, de Tesselse literatuur is klein. Zo is dit een extra houvast.

Maar dat is niet de grootste verdienste van Van den Brink. Met Brief uut Eierlând heeft hij een onderzoek gedaan dat op zichzelf staat, náást ander onderzoek, náást het mijne. Het is niet zozeer een extra bron of een aardige aanvulling, het is een heel nieuw perspectief dat hier geboden wordt. Dat heeft relevantie voor al het dialectonderzoek. Hoe hoort de dialectspreker zijn dialect nu zélf? Wat als die taal vooral een herinnering is, geen dagelijkse spreektaal meer? Wat zoekt de dialectdichter in zijn taal?

In Brief uut Eierlând zit je naast die dichter en kijk je met hem mee. Je hoeft geen Tessels te spreken om van zijn gedichten te gaan houden. Zijn vragen zijn zelfs universeel. Wat is moedertaal en wat is gekunsteld? Welke herinnering is betrouwbaar? Van wie is die taal? Voor wie wil, biedt dit boek stof tot nadenken over al die vragen en meer. Dit overstijgt de grenzen van het eiland. Deze vragen gaan mee overzee en zijn voor iedereen met belangstelling voor taal en dialect relevant. Je zou wensen dat zulke onderzoeken vaker werden gedaan!

Aart van den Brink – Brief uut Eierlând is uitgegeven in eigen beheer.
Het kan worden besteld bij Aart van den Brink, a.brink2[at]chello.nl.
De kostprijs is € 17,-.