Nultaal (6)

Door Jan Renkema

Zonder nul is er geen wiskunde. Zonder niets is er geen communicatie. Want niets in taal is niet niets, maar iets. In deze serie een verkenning van onder meer: de stilte, de spatie, de betekenis van de punt, wat er gebeurt tussen ‘navel’ en ‘truitje’, het inhoudsloze gesprek, ‘Dat hebt u mij niet horen zeggen,‘E 621’ op een verpakking en verbale reddingsvlotten. Niets?zeggend, nee: Iets!zeggend.

De punt, dat kleine spatje inkt, tussen twee zinnen, is het meest intrigerende teken in tekst. Ik bedoel niet de afkortingpunt. Die heeft doorgaans een duidelijke betekenis, bijv. de punt van zojuist die ‘oorbeeld’ aangeeft. Ik bedoel ook niet een punt met veel wit erachter. Zo’n combinatie betekent ‘einde alinea’ of – met nog meer wit erachter – ‘einde tekst’. Ik bedoel de punt tussen twee zinnen. Een voorbeeld. Voor het gemak even een tekstje van twee zinnen.

• Met Peter gaat het weer beter. Zijn vriendin komt terug naar Nederland.

Hier staan twee mededelingen: één over Peter en één over zijn vriendin. Wat gebeurt daar rond die punt? Dat kunnen we achterhalen wanneer we deze twee mededelingen als één mededeling willen presenteren. Bijvoorbeeld zo:

• Met Peter gaat het weer beter, want zijn vriendin komt terug naar Nederland.

We hadden ook kunnen zeggen: Met Peter gaat het weer beter omdat zijn vriendin terugkomt naar Nederland. Het gaat dus om een reden. Die reden had ook anders geformuleerd kunnen worden: Met Peter gaat het weer beter vanwege het feit dat zijn vriendin terugkomt naar Nederland. Dit terzijde: bijna iedereen kiest hier de tweede mededeling als reden. Maar we hadden ook de eerste mededeling kunnen geven als reden voor de tweede: Met Peter gaat het weer beter. Daarom komt zijn vriendin terug naar Nederland. Het zou interessant zijn om na te gaan of lezeressen eerder voor deze interpretatie kiezen en lezers voor de andere waarin Peter meer in focus is. Maar waar het hier om gaat, dat is dat wij als lezers rond die punt, rond dat kleine nietige inktvlekje de conclusie trekken dat de twee zinnen verbonden zijn door een reden. Die punt, zou je kunnen zeggen, krijgt bij het lezen van de tweede zin de betekenis <reden>.

• Met Peter gaat het weer beter <reden> Zijn vriendin komt terug naar Nederland.

Maar het echt intrigerende komt nu pas. Dat nietige punt kan zoveel meer betekenen! Hier een tekstje waarin iemand iets vertelt over de buren:

Ik kreeg vier keer goed nieuws van de buren: De schade aan het dak valt mee. De jongste dochter heeft net examen gedaan. Met Peter gaat het weer beter. Zijn vriendin komt terug naar Nederland.

In dit geval zijn we geneigd om op diezelfde punt <en> in te vullen. Dan gaat het om een opsomming. Maar je kunt ook iets heel anders invullen. Kijk maar naar dit tekstje:

Met Peter gaat het weer beter. Zijn vriendin komt terug naar Nederland. Dus dat zal wel weer snel ruzie worden.

Hier zijn we geneigd om na het lezen van het tweede zinnetje met terugwerkende kracht <maar> in te vullen. En het wordt nog raadselachtiger! Neem de punt-betekenis <reden>. Ook die kun je nog uitsplitsen. Neem een zin als Zij heeft geen vaste relatie. Daar ga ik nu vier zinnen voorzetten. Op de punt kun je steeds een <reden> lezen:

1. Zij weet niet wat het is om samen te wonen. Zij heeft geen vaste relatie.
2. Zij kan het niet gehad hebben over haar echtgenoot. Zij heeft geen vaste relatie.
3. Zij kan uitgaan met iedere man van haar keuze. Zij heeft geen vaste relatie.
4. Je zou haar mee uit kunnen vragen. Zij heeft geen vaste relatie.

In 1 heeft de reden de betekenis <uitleg> of <verklaring>. In 2 wordt de tweede zin als <bewijs> aangevoerd. In 3 is ‘heeft geen vaste relatie’ een <rechtvaardiging>. En in 4 lijkt de reden een <motivatie> te geven.

Zijn er zinsparen te bedenken met nog meer betekenismogelijkheden op de punt er tussen? Jazeker. Hier een zinspaar met zes mogelijkheden?

• Carine is de chef. Je kunt de kwestie met haar bespreken.

Op de punt kan men de volgende betekenissen denken: reden, gevolg, uitleg, conclusie, argument, motivatie. Zoveel verschillende betekenissen in één punt? Klopt dat eigenlijk wel? Die betekenissen zitten niet in die punt, maar komen omhoog als je de zinnen leest of hoort. Even voor de goede orde: we hebben het hier steeds over de punt. Maar in gesproken taal horen we hier niets – nou ja niets? In elk geval een heel kleine rust, een minieme manifestatie van nultaal.

Hoe en wanneer die betekenissen in ons hoofd omhoogkomen, blijft een groot raadsel. Maar de betekenissen ontstaan wel door de verbinding van de twee zinnen. Daarom durf ik beweren dat die punt tussen de zinnen, dat zo veelvuldig voorkomende nietige inktspatje in tekst, betekenis draagt. En de variatie aan betekenissen is overweldigend. Daarover een volgende keer meer. Punt