door Henk Wolf

Er zijn op de hele wereld maar twee instellingen waar je een volledige bachelor- en masterstudie Fries kunt volgen. Dat zijn de Christian Albrechtsuniversiteit in Kiel en de NHL Stenden Hogeschool in Leeuwarden en Groningen. Bij die laatste waren tot vorige week vijf docenten aan de studieprogramma’s Fries verbonden. Een van hen is nu met pensioen: Alex Riemersma.

Alex en ik zijn sinds 2002 collega’s: hij als vakdidacticus en ik als taalkundedocent. De vakken algemene en toegepaste taalkunde en sociolinguïstiek hebben we een paar keer samen gegeven. Ik heb hem toen leren kennen als een man die altijd bereid was in te springen als dat nodig was, zelfs op het laatste moment.

In al die jaren was Alex de man met de internationale contacten. Voor niet-Friezen in Nederland is het soms een verrassing om dat te horen, maar er bestaat een heel uitgebreid Europees netwerk van mensen die een regionale taal spreken of zich daar beroepsmatig mee bezig houden. Taalbewegers, onderzoekers en onderwijsmensen uit bijvoorbeeld Friesland, Baskenland, Wales en Catalonië ontmoeten elkaar voortdurend op congressen, in adviesorganen en tijdens studiereizen. Alex was onder andere actief in het bestuur van het European Bureau for Lesser Used Languages en had een belangrijke rol in het Network to Promote Linguistic Diversity.

Alex is in 1994 gepromoveerd op een onderzoek naar de beheersing van het Fries en het Nederlands aan het einde van de basisschool. Daarvoor was Alex in een aantal ambtelijke functies al nauw betrokken geweest bij de invoering van het Fries als regulier schoolvak in Friesland.

In 2010 werd Alex’ taak als docent een stuk kleiner, omdat hij toen lector Fries en meertaligheid werd. Een lector is op hogescholen een leider van een onderzoeksteam, een functie die je de hbo-tegenhanger van een hoogleraar zou kunnen noemen. In die functie heeft Alex erg nuttige dingen gedaan. Met zijn team heeft hij er bijvoorbeeld voor gezorgd dat er een goed toetssysteem kwam om na te gaan wat het niveau van leerlingen in het Fries was. De onderwijsinspectie is in 2010 opgehouden met het controleren van de lessen Fries op scholen en een van de argumenten daarvoor was dat er geen niveautoetsen waren. In die lacune heeft Alex’ team ruimschoots voorzien. Het mede door onderzoeker Reitze Jonkman ontwikkelde referinsjeramt Frysk en de bijbehorende Grip-toetsen worden nu volop gebruikt. De onderwijsinspectie heeft ook toegezegd het Fries weer te gaan meenemen tijdens reguliere visitaties.

Een andere taak die Alex zich als lector had gesteld was de ontwikkeling van een doorlopende drietalige leerlijn in het Friese onderwijs. Sinds 1997 bestaan er in Friesland drietalige basisscholen. Mede dankzij Alex zijn er nu ook een aantal scholen voor voortgezet onderwijs die het Fries, Nederlands en Engels als voertalen gebruiken. Bij zijn afscheid zei hij dat hij hoopte dat zijn opvolger die doorlopende leerlijn zou versterken. Er zouden veel meer scholen drietalig kunnen worden en de positie van het Fries in de klassen tussen de brugklas en de voorexamenklas is nog erg zwak. Die opvolger kan in elk geval voortbouwen op een belangrijk fundament.

In 2011 werd ik coördinator van de drietalige pabostroom, die studenten voorbereidde op het werken op een van de toen veertig drietalige basisscholen in Friesland. Studenten moesten toen dertig studiepunten besteden aan een programma buiten hun hoofdstudie, een zogenaamde minor. Alex zette speciaal voor die doelgroep een onderzoeksminor meertaligheid op, die goed bij de opleiding paste.

In 2013 kreeg Alex er nog een taak bij: hij werd toen docent bij de nieuwe masteropleiding Multilingualism, een samenwerking van NHL Stenden Hogeschool en de Rijksuniversiteit Groningen. In die nieuwe studie verdiepen studenten zich in het verschijnsel meertaligheid, met Friesland als belangrijk taallaboratorium.

Of Alex als docent wordt opgevolgd, is mij op dit moment niet bekend. Dat er met Alex’ pensioen een stukje Friese infrastructuur verdwijnt, is helaas wel duidelijk: de onderzoeksgroep van Alex fuseert met die van diens eveneens recent gepensioneerde collega Jan Berenst, lector taalgebruik en leren. De nieuwe lector krijgt ‘meertaligheid en geletterdheid’ als onderzoeksgebied en daar zit het woordje Fries niet meer in.