Door Ronny Boogaart

Mijn college in de MA Neerlandistiek in Leiden gaat nu al een paar jaar over ‘expressieve constructies’, constructies die een gevoel uitdrukken. Elk jaar komen de studenten met voorbeelden van constructies die ik zelf niet ken maar die alle studenten in dat jaar wél kennen. Vaak gaat het dan om vormen die al langer bestaan, maar die blijkbaar een nieuwe functie hebben gekregen.

Vorig jaar was dat bijvoorbeeld Hoe dan? Je kunt dat gebruiken om verbazing uit te drukken, zonder dat je een antwoord verwacht, ongeveer zoals Hoe is het mogelijk! Of neem: Maar echt. Ik ken die woordcombinatie natuurlijk en ik kan daarmee benadrukken dat ik echt meende wat ik net zei. Maar onder een bepaalde leeftijd gebruik je maar echt, of maar echt hè, om grondige instemming uit te drukken met wat iemand anders net zei – een beetje zoals Écht wel!  

In andere gevallen is niet de functie, maar de vorm afwijkend. Voor mij is Hou op met me! ongrammaticaal omdat ik niet met een persoon op kan houden. Maar sommige studenten kunnen dat gebruiken als ironische reactie op iets heel grappigs (of juist iets heel ergs), zoals je dat boven een bepaalde leeftijd doet met hou op, schei uit! Dat klinkt trouwens zelfs voor mij oubollig.

Als je tegen studenten durft te beginnen over hoe leuk is dát! als nieuwe expressieve constructie, dan zeggen ze dat ze dat hun ouders, en dan vooral hun moeders, wel eens horen zeggen. Ik was er dus op voorbereid dat ook dit jaar weer zou blijken dat ik al heel lang geen ‘jonge docent’ meer ben. En inderdaad. Een student stelde voor om een onderzoekje te doen naar:

• Het feest is gaande

Ik concludeerde dat ze de opdracht over nieuwe expressieve constructies in het Nederlands niet goed begrepen had. Zo’n constructie met een tegenwoordig deelwoord is eerder archaïsch dan ‘nieuw’ en er is ook weinig ‘expressiefs’ aan. De andere studenten begrepen het natuurlijk wel meteen: een feest dat gaande is, is niet per se aan de gang, maar vooral erg leuk (of tof, cool, vet, bizar, ziek, hard of iets dergelijks).

Als je de zin zo opvat, dan zit die grammaticaal ook anders in elkaar. Het is dan geen zin met een werkwoordelijk maar met een naamwoordelijk gezegde want gaande is dan een bijvoeglijk naamwoord geworden. Het heeft dan ineens mogelijkheden die het oude, werkwoordelijke gaande niet heeft. Je kunt het bijvoorbeeld ook attributief gebruiken, dus voorafgaand aan een zelfstandig naamwoord. Vooral in de overtreffende trap kom je het zo tegen op internet:  

• Ben jij 30 september aanwezig bij het meest gaande feest van Groningen?

Of zelfs met de morfologische overtreffende trap gaandste, die we tot nu toe alleen maar kenden uit woorden als verregaandst en diepgaandst.

• De gaandste foto’s, de gaandste dingen van de wijk

Als gaande eenmaal een bijvoeglijk naamwoord is, kun je ook te gaande zijn, zoals Frenna rapt: je weet dat je te gaande bent. (Ik kom er niet helemaal uit of dat nou positief of negatief is.) Vooralsnog lijkt gaande wel altijd de uitgang -e te behouden, ook op plekken waar een normaal bijvoeglijk naamwoord die niet heeft. Een gaand feest kom ik nog niet tegen, een gaande feest wel.

Als we, met Frenna, toch naar hiphop en straattaal gaan, blijken er veel meer dingen gaande te kunnen zijn. Mijn studenten kennen het eigenlijk alleen voor feesten. En aangezien het feest is gaande  al bestond in de oude betekenis, zou dat dus een voorbeeld zijn van een nieuwe functie voor een bestaande vorm. Maar in de hiphopteksten op genius.com zijn bijvoorbeeld ook sommige billen gaande, evenals ‘je shit’ en ‘je beats’. Zaterdag kan gaande zijn (ook als het op dat moment geen zaterdag is), en vanavond kan gaande worden; zeker die laatste is interessant want het nieuwe gaande komt dus niet alleen met het werkwoord zijn voor. Je kan iets of iemand natuurlijk ook gaande vinden, wat met het oude gaande niet goed lukt. Meestal zijn het in hiphopteksten trouwens personen die gaande zijn – of juist niet gaande, want het wordt ook vaak in negatieve oordelen gebruikt: mensen zijn dan niet meer gaande of ze waren vroeger gaande. Daar lijkt de betekenis van gaande richting ‘populair’ te gaan.

Er zijn, kortom, nog veel meer dingen gaande dan ik dacht.

(U kunt hierop naar eigen keuze reageren met Hoe dan!, Maar echt hè of Hou op met me!)

Met dank aan Désanne Noordam voor het feest is gaande en aan Paul Vissers.
Deze column staat ook in het nieuwe nummer van VakTaal
Foto: Jeremy Keith, Flickr