Verwarwoordenboek Vervolg (149)
Door Jan Renkema
In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.
Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.
berouw / spijt
De woorden verschillen in betekenis.
berouw droevig en pijnlijk besef iets verkeerds te hebben gedaan, én het verlangen voortaan beter te handelen
De verdachte bekende maar toonde geen berouw over wat hij zijn vrouw had aangedaan.
spijt droevig besef dat iets ook anders had kunnen lopen
Het spijt me echt dat ik volgende week niet aanwezig kan zijn.
Ik had je daar niet alleen mee moeten laten. Het spijt me.
De woorden worden wel door elkaar gebruikt omdat de betekenis deels overlapt in ‘een droevig besef’ of ‘leedwezen’ (een oud woord voor ‘droefheid’). Maar er zijn twee duidelijke verschillen. 1. Berouw is veel intenser dan spijt. De volgende zin is heel vreemd: Ik heb er berouw over dat ik het niet eerder heb verteld. Hier is de misstap te klein voor berouw.
2. Berouw heeft altijd een moreel aspect. Dat zien we goed aan de uitdrukking: Berouw komt na de zonde. Hier kan geen spijt staan. Bij berouw hoort ook altijd het verlangen om beter te handelen. Er is nog een zwaardere variant van berouw, namelijk wroeging. Dat is een knagend berouw waarbij geen zicht is op een betere situatie
Beide woorden in één zin? De verdachte toonde geen berouw en zelfs geen spijt over zijn alcoholische dollemansrit.
Het zou natuurlijk prachtig zijn als we het verschil tussen berouw en spijt ook echt aan iemands gezicht kunnen aflezen. Volgens sommige kunstkenners is het verschil goed te zien bij een bepaalde afbeelding van Adam en Eva (hierboven afgedrukt). Het is een onderdeel van het fresco ‘De verdrijving uit het paradijs’ van Masaccio, in de kapel van Brancacci in Florence. Wie heeft hier spijt en wie berouw? Hier lijkt Adam berouw te hebben en Eva spijt. Ik heel benieuwd of de lezers van deze tekst het verschil ook zien. En zo ja, waarin zit het verschil dan?
Afbeelding: Masaccio – Verdrijving uit het paradijs, ca. 1427
(fresco in Brancacci-kapel, Santa Maria del Carmine, Florence)
(Flickr)
Het komt mij voor dat je bij berouw je gezicht naar beneden wendt en bij spijt naar boven. Want met een neerwaartse blik berust je als het ware in de structurele fout die je gemaakt hebt. Gedane zaken nemen geen keer. Je schaamt je. Dat had anders gemoeten, maar alea jacta est. Je zoekt een uitweg, maar is die er? Je zit tegen wroeging aan, maar de berusting overheerst.
Eva denkt dat misschien ook wel, maar ze is dubbel. Dat foutje van haar was incidenteel en een volgende keer doet ze dat anders. Kom op, meid! denkt ze, daar heb ik wat van geleerd. Voortaan laat ik die appel liggen en neem ik een peer. Veel lekkerder trouwens. We gaan er nu tegenaan en kop óp!
En dan de mimiek. Adam zal een strakke gelaatsuitdrukking hebben en peinst. Eva zie je met opgetrokken wenkbrauwen relativeren onder het motto “carpe diem”.
Veel zal afhangen van het inlevingsvermogen van degenen die voor het schilderij model hebben gestaan.