Door Gudrun Reijnierse

De tijd vliegt! Sinds mijn laatste blog is alweer een maand verstreken. Er gebeurde in de tussenliggende tijd op het gebied van (metafoor)communicatie rondom corona veel dat de moeite van het bloggen waard zou zijn. Toch wil ik eerst terugkomen op een metafoor van Rutte die ik in mijn vorige blog tijdelijk parkeerde: die van de stappen. In de televisietoespraak op 16 maart had Rutte het over ‘stappen zetten‘, maar ook over ‘er komen stappen op ons af‘. Dat klonk niet helemaal logisch, en dus is het tijd om de stap-metafoor eens in wat meer detail te analyseren. 

Sinds het begin van de coronacrisis is de stap-metafoor regelmatig gebruikt. Ik doorzocht de letterlijke teksten van de persconferenties over corona van Rutte en de verschillende ministers (terug te vinden op de website van de rijksoverheid). In de 150.000 woorden die in deze dataset aanwezig zijn vond ik 131 gevallen van ‘stap’ of een variant daarvan (zie Figuur 1 hierboven).

Lang niet alle gevonden varianten zijn metaforisch — het woord ‘vervolgstap’ heeft bijvoorbeeld alleen een betekenis die gerelateerd is aan het uitvoeren van een bepaald plan, niet aan het zich letterlijk voortbewegen. En een ’tussenstap’ is een tussenstadium; een fase tussen twee andere in een ontwikkeling. Ook dit woord heeft in het woordenboek geen betekenis die betrekking heeft op letterlijke stappen zetten. Toch betreft het gros van de gevonden gevallen het zelfstandig naamwoord ‘stap’ (enkelvoud of meervoud; 116). Dit woord wordt in de persconferenties metaforisch gebruikt omdat het uitvoeren van een plan wordt beschreven in termen van letterlijke voortbeweging (het plaatsen van de ene voet voor de andere). In de meeste gevallen werd de stap-metafoor gebruikt zoals in (1) en (2) hieronder:

1. … en over 2 weken de volgende stap zetten
2. … willen we stap voor stap versoepelen

De metaforen in (1) en (2) zijn voorbeelden van niet-opzettelijke metaforiek. Vanuit communicatief oogpunt speelt het feit dat ‘stap’ in deze voorbeelden metaforisch is eigenlijk geen rol. De metafoor wordt in principe niet als metafoor gebruikt. ‘Stap’ is simpelweg een heel gebruikelijke manier om over het uitvoeren van plannen te praten. Er zijn heus alternatieve manieren om het uitvoeren van plannen te beschrijven, dus geheel onbelangrijk of nietszeggend is het gebruik van de metafoor hier niet, maar het ‘metafoor-zijn’ van ‘stap’ staat hier niet centraal.

Zo bezien, zou je kunnen zeggen, valt er misschien eigenlijk niet zo heel veel te zeggen over de stap-metafoor. Toch is dat hier wat mij betreft juist wél het geval. En dat komt doordat het ‘metafoor-zijn’ van sommige conventionele, in ons taalgebruik ingesleten en onopvallende metaforen door taalgebruikers als het ware opnieuw geactiveerd of relevant gemaakt kan worden. In de recentste persconferentie (6 mei 2020) beschreef Rutte de situatie waarin we ons momenteel bevinden bijvoorbeeld als volgt: 

1. … Dat is eigenlijk in de kern de evenwichtsbalk waarop we staan.

Hier speelt het feit dat een metafoor wordt gebruikt juist wél een prominente rol. Voor even word je als toehoorder uit het doeldomein van de versoepeling van de coronamaatregelen gehaald, en in het brondomein van de gymnastiek geplaatst en kun (of: moet) je de huidige situatie vergelijken met staan op een evenwichtsbalk. De metafoor in (3) is een opzettelijke metafoor. Het is een metafoor die als metafoor wordt gebruikt in communicatie. Als toehoorder word je bij dit voorbeeld uitgenodigd om de situatie die wordt beschreven te bekijken vanuit een ander perspectief, een andere invalshoek. 

De evenwichtsbalk-metafoor heeft dan ook een specifieke functie in het betoog van Rutte. Deze metafoor benadrukt namelijk hoe precair de situatie is waarin we ons bevinden. Versoepelen we de maatregelen te veel, dan verliezen we ons evenwicht en vallen we van de balk. Versoepelen we de maatregelen precies goed, dan houden we ons evenwicht en kunnen we naar het eind van de evenwichtsbalk lopen. En het is precies dit gebruik van opzettelijke metaforiek dat een bepaald brondomein prominent kan maken en ervoor kan zorgen dat het brondomein van metaforen in de omgeving van die ene metafoor ook weer relevant wordt. De niet-metaforische betekenis van de stappen waarover het in de persconferentie gaat wordt door de evenwichtsbalk-metafoor prominenter. Het zijn geen zevenmijlspassen waarmee we over de balk kunnen denderen, maar behoedzame, kleine stapjes. Je ziet jezelf wellicht al voorzichtig over de balk schuiven…

Een wat mij betreft minstens zo interessant fenomeen is dat metaforen niet alleen als magneet kunnen functioneren om andere metaforen aan te trekken of nadruk te geven, maar ook om woorden die eigenlijk niet metaforisch zijn een metaforische bijklank te geven. Zulke metaforische aantrekkingskracht, zoals Cameron en Low (2004) het noemen, maakt dat woorden als ‘vervolgstap’ of ’tussenstapje’ ook opeens kunnen worden geïnterpreteerd als (metaforische) stapjes op de (metaforische) evenwichtsbalk. Iets soortgelijks geldt voor het stappenplan dat Rutte deze week presenteerde. Dat is niet langer slechts een plan voor het in delen versoepelen van coronamaatregelen, maar een gymnastiekoefening, een beschrijving van de verschillende stappen die we opeenvolgend moeten zetten om succesvol bij het eind van de evenwichtsbalk te komen.

Stap voor stap en met een zorgvuldig samengestelde turnoefening de evenwichtsbalk over dus — tot we uiteindelijk met een dubbele salto een grootse afsprong kunnen maken en veilig kunnen landen. Tot het zo ver is blijf ik metaforen verzamelen. Laat het me weten als je zelf een interessante metafoor voorbij ziet komen @GReijnierse!