Verwarwoordenboek Vervolg (172)
Door Jan Renkema
In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.
Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.
psychosomatisch / somatoform
De (medische) begrippen verschillen heel subtiel in betekenis.
psychosomatisch lichamelijke aandoening met psychische oorzaak
- Deze arts ziet elke maagzweer als een psychosomatische aandoening.
somatoform lichamelijke aandoening zonder aanwijsbare lichamelijke oorzaak.
- Een somatoforme klacht kan dan een onbegrepen klacht zijn, maar dat betekent niet dat de pijn alleen ‘tussen de oren’ zit.
De betekenisomschrijvingen lijken veel op elkaar. Toch zijn er twee belangrijke verschillen.
- In de psychosomatiek gaat het om de eenheid van geest en lichaam: psyche en soma. Bijvoorbeeld hoofdpijn als gevolg van psychische spanning. Bij een somatoforme aandoening gaat het om een lichamelijke aandoening die medisch niet verklaard kan worden, bijvoorbeeld een chronische pijnstoornis.
- Een psychosomatische aandoening is een psychische klacht die zich manifesteert in een ook daadwerkelijk vastgestelde lichamelijke aandoening. Maar een somatoforme klacht is een lichamelijke klacht waarvan de oorzaak niet kan worden vastgesteld.
Beide woorden in een consult in een gezondheidscentrum. A is de arts (weet het ook niet meer) en P de patiënt (wanhopig).
P: De laatste weken weer zo’n last van mijn pols. Ik kom maar weer bij u.
A: Kunt u precies zeggen waar de pijn zit, en wanneer u die voelt?
P: Als ik de muis al vastpak! Zou dat rsi-syndroom weer de kop opsteken? En ik heb ook iets gelezen over het carpaaltunnelsyndroom.
A: We hebben toch echt niets gevonden, Niets op de scans en de fysio zegt dat uw pols verder prima in orde is. Bent u misschien ook wat gestrest de laatste tijd?
P: Hoezo, mijn therapeut zegt dat ik voorlopig niet terug hoef te komen!
A: Tja, ik denk toch wel aan een psychosomatische aandoening.
P: Maar ik ben helemaal niet gestrest!
A: Nou misschien is het dan een somatoforme aandoening. Ik stel voor dat we het nog even aankijken. Zullen we over twee weken weer een afspraak maken om te kijken hoe het dan gaat?
Het woord ‘somatoform’ lees ik nu voor het eerst. Het staat niet in mijn Van Dale , editie 14 uit 2005, Mogelijk dat het daarvoor teveel medische vaktaal is, maar wellicht staat het nu wel in de meest recente versie. Het zou in ieder geval wel opgenomen mogen worden, vind ik.
Om nu te zeggen dat het verschil me helemaal helder is, nee. De twee begrippen zitten ook een in wat verschillende rubriek. Psychosomatisch is zoiets als ziel-en-lichaamachtig, terwijl somatoform meer iets als lichaamsvormig zou moeten zijn.
Ik begrijp dat het bij psychosomatische klachten gaat om vastgestelde lichamelijke klachten die te verklaren zijn vanuit de psyche. Zonder psychische inbreng heb je die lichamelijke klachten niet. De klachten kunnen alleen maar te verklaren zijn uit de wisselwerking tussen lichaam en geest.
Ik zou dan zeggen dat een somatoforme klacht de geest/psyche helemaal niet nodig heeft om als klacht geaccepteerd te kunnen worden.
Het somatoforme betekent echter dat er geen lichamelijke oorzaak gevonden kan worden voor de klacht, terwijl het uitgangspunt bij beide begrippen steeds is geweest dat het om serieuze klachten gaat (we laten de malade imaginaire buiten beschouwing). Moet die somatoforme klacht dan niet noodzakelijkerwijs voortvloeien uit een psychisch gebeuren waarvan psychiaters nog onvoldoende weet hebben? Of zou het zo zijn dat de patiënt niet psychisch beperkt is, maar dat zijn lichamelijke klacht zelfs voor de gewone dokter een raadsel is?
“Somatoforme stoornissen zijn psychiatrische stoornissen die lichamelijke symptomen veroorzaken die niet kunnen worden herleid naar een lichamelijke, somatische oorzaak.”
“Er was veel kritiek op de categorie van de somatoforme stoornissen. Een belangrijk punt van kritiek was dat de diagnose was gebaseerd op negatieve criteria en niet op positieve criteria. Hiermee wordt bedoeld dat de diagnose werd gesteld omdat lichamelijke afwijkingen afwezig waren, en niet omdat bepaalde psychische kenmerken aanwezig waren. Hierdoor konden mensen met onbegrepen lichamelijke klachten een psychiatrische diagnose krijgen, ook als ze helemaal geen psychische klachten hadden.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Somatoforme_stoornis
Ik denk dan bijvoorbeeld aan een nog onbegrepen ziekte als ME, maar op zich doet deze kritiek niets af aan de oorspronkelijke definitie dat het toch een psychische aandoening is. Er zou dan een ander, nieuw woord moeten worden gevonden voor een ziekte zonder psychische of lichamelijk te verklaren oorzaken.
Over de (twijfelachtige) omschrijving van Jan Renkema kan je denk ik dan lang discussiëren, maar dat lijkt me meer voer voor doktoren en psychiaters.
Dat ‘somatoform’ in ieder geval niet in mijn Van Dale van 2005 staat, kan ook komen doordat de term wellicht nog niet zo oud is.
Tja, een verwarpaar. Maar dan verwar ik eerder de term dan de betekenis. Want dan zie ik “somatoform” niet als een tegenstelling van “psychosomatisch” (die er is doordat het een lichamelijk is vast te stellen en het ander niet) maar als een kleinere concentrische cirkel binnen de grotere “psychosomatische” (omdat een psychische ziekte het gemeenschappelijke element is).
Tijd voor opname in een woordenboek. Want vaak betekent een woord meer dan zichzelf.
Een van die groepen psychiatrische stoornissen waarmee de classificatie in de psychiatrie in de loop van de tijd veel heeft geworsteld. Vroeger werd psychosomatisch gebruikt voor specifieke stoornissen: een specifieke stoornis/ karakter bij een ziekte bv “de gekooide tijger” bij hypertensie. Dat alles is als onbewezen in de prullenmand verdwenen. De term “psychosomatisch” wordt als het goed is in medische kringen niet meer zo gehanteerd. Bij onverklaarde lichamelijke klachten heeft de DSM IV (1994) de “somatoforme stoornis” geïntroduceerd. In de nieuwere versie van de psychiatrische classificatie, de DSM V (2013) is de “somatisch-symptoomstoornis” hiervoor in de plaats gekomen en de eerdere stoornis “verdwenen”.
Dus is er in de psychiatrie een voortgaande verwarring over aard en naamgeving van dit soort stoornissen. Gelukkig worstelen nu ook neerlandici met de terminologie. Wat de schrijvers hierboven schrijven is in dit kader te beschouwen en niet een bijdrage aan verheldering van de termen die in de psychiatrie vooral historische betekenis hebben. De psychiaters weten het gewoon niet en sukkelen van voortschrijdend inzicht naar voortschrijdend inzicht.
Een psychiater in ruste(officieel heet dat niet-praktiserend)