Lieke Marsman voor de klas (8)

Lieke Marsman schrijft bijzonder klankrijke gedichten. Neem het nieuwjaarsgedicht Een nieuwer jaar dat ze maandag in NRC Handelsblad liet afdrukken: alle klinkerklanken die het Nederlands kent, komen erin voor, en dat in een bepaald patroon.

Je kunt dat gemakkelijk laten zien. Geef iedere klinkerklank – het Nederlands heeft er zestien, ik heb ze op het plaatje hierboven erbij geschreven– een eigen kleur en je ziet patronen – zie hierboven maar eens het groen, het blauw en het rood. Zo hoort een synestheet zo’n gedicht. Wat is een synestheet? Iemand bij wie de gewaarwordingen verschillende zintuigen door elkaar lopen. Sommige synestheten zien daarom kleuren als ze klinkers horen.

Dit is een lesje in synesthesie. Je laat de leerlingen een gedicht zoals Een nieuwer jaar inkleuren, en je laat ze hetzelfde doen bij een willekeurige andere tekst – laten we zeggen, het nieuwsbericht dat ernaast staat in de krant. Zien ze verschillen?

Je kunt het – in ieder geval in de bovenbouw van het vwo – niet over de kleuren van klinkers hebben zonder het gedicht Voyelles van Arthur Rimbaud te noemen. Maar deze oefening kan ook heel gemakkelijk zonder Rimbaud, en in de onderbouw.

Het kleuren kan bovendien wat systematischer dan Rimbaud het deed. We nemen de drie extreemste klinkers: de aa, de ie en de oe. Deze klinkers zijn extreem omdat ze in de uiterste hoeken van de mond worden gemaakt: de aa met de tong plat onderin, de ie met het puntje van de tong, de oe met de achterkant juist omhoog. Die drie klinkers geven we primaire kleuren: blauw, rood en geel. De andere klinkers geven we andere tinten van kleuren. De toonloze e komt heel veel voor en maak je dus wit.