Geschiedenis van het Nederlands in 100 literaire werken (14) – Karel ende Elegast

Karel ende Elegast, geschreven in het midden van de dertiende eeuw, is een avonturenverhaal waarin Karel de Grote ’s nachts op aansporing van een engel uit stelen gaat, en daarbij geholpen wordt door de meesterdief Elegast, die in eerste instantie niet weet dat hij met de keizer van doen heeft. Tijdens dat stelen komt Karel erachter dat er een complot tegen hem wordt beraamd.

Karel de Grote, al vele honderden jaren dood, was uitgegroeid tot een mythische figuur die eigentijdse idealen van christendom en koningschap belichaamde. De beroemde eerste regel van het boek is Fraeye historie ende al waer, en onmiddellijk daarna komen we (dus) terecht in een sprookjeswereld waarin Elegast bijvoorbeeld dieren kan verstaan als hij een kruid tot zich neemt. Karel gelooft wel dat dierentaal begrijpelijk is, maar hij vindt het in eerste instantie een belachelijk idee om naar hen te luisteren.

Tekstvoorbeeld

Elegast conste behendichede.
Die hi proefde ter menigher stede
Die was minlic ende mate.
Hi trac een cruyt uut eenen vate
Ende deet binnen sinen monde.
Die sulc een hadde hi verstonde
Wat hanen craeyen ende honden bilen
Doen verstont hi ter wilen
An enen hane an enen hont.
Ende seide dat die coninc stont
Buten den houe in haer latijn
Elegast sprac hoe mach dit sijn
Soude die coninc sijn hier voren.
Ic duchte dat mi naket toren
(…)
Elegast ginc daer hi den coninc liet:
Ter stede daer hi van hem schiet
Ende seide hem wat hi hadde verstaen.
(…)
Doen seyde karel die edel man
Wie heuet v gheseit dan:
Wat soude die coninc hier doen
Soudi ghelouen an een hoen
Oft dat een hont bast
Soe en is u ghelove niet vast

Hertaling

Elegast kende een kunstje
Dat hij op veel plaatsen beproefde
En dat goedaardig was
Hij haalde een kruid uit een busje
En stopte het in zijn mond
Wie dat deed verstond
Wat hanen kraaien en honden blaffen
Toen verstond hij
Een haan tegen een hond zeggen
Namelijk in hun eigen taal:
Dat de koning buiten het hof stond
Elegast zei: “hoe is dat mogelijk?
Zou de koning hier zijn?
Ik ben bang dat mij onheil te wachten staat.”
(…)
Elegast ging naar waar hij de koning had achtergelaten:
Op de plaats waar hij hem had achtergelaten
En zei hem wat hij had begrepen
(…)
Toen zei Karel, die nobele man
Wie heeft dat dan tegen u gezegd?
Wat zou de koning hier doen?
Als je geloof hecht aan een hoen
Of wat een hond blaft,
Is je geloof niet sterk.

Over de taal

Het is natuurlijk lastig om aan een fragment in een verhaal dat zo duidelijk speelt met het verschil tussen feit en fictie iets te achterhalen over wat mensen nu echt geloofden over dierentaal. Werd het geblaf van honden en het gekraai van hanen inderdaad als taal gezien? Het is in dit verhaal dan vervolge¯ns opvallend dat honden en hanen kennelijk dezelfde taal spreken, ze praten immers met elkaar – mensen zijn dan de enige soort die is uitgesloten van deze communicatie. Interessant is trouwens dat er twee verschillende woorden gebruikt worden voor blaffen : bilen (verwant aan het Duitse bellen, dat hetzelfde betekent) en bassen dat nog steeds wel gebruikt wordt; volgens Van Dale betekent het ‘blaffen met een laag geluid’. Het woord blaffen bestond overigens ook al. Het Middelnederlands Woordenboek (MNW) geeft een dertiende-eeuws zinnetje ‘Mochtic mijn dingen scaffen, in achtte niemens blaffen’. Het geeft trouwens nog meer woorden voor geluiden van honden: backen, bloken (‘blaffen van vreugde’) engrongeren (dat betekent misschien ‘grommen’).

Zoveel woorden voor hetzelfde dierengeluid – mensen moeten er al dan niet voor hun plezier veel naar geluisterd hebben. Het woord keffen bestond aan de andere kant nog niet, of is in ieder geval niet overgeleverd.¯

Het valt natuurlijk op dat zoveel van de woorden voor blaffen met een b beginnen. De voor de hand liggende verlklaring is dan dat ze onomatopeeën zijn – maar maken honden een klank die op de een of andere manier met een b te maken heeft? Mogelijk is het dit: voor een b sluit je je lippen die je daarnaa opent. Dat is ongeveer wat een dier kan doen als het ‘praat’. Ook bij een m sluit je je lippen, en vandaar dat een kat miauwt.