Van het Boekenweekessay van Marieke Lucas Rijneveld, Het warmtefort, heb ik genoten. Het zijn mooie herinneringen aan de basisschool in Nieuwendijk, een dorp in het kleine Noord-Brabantse strookje gereformeerde Biblebelt, met veel aandacht en waardering voor de juffen, vooral juf Christa en juf Els, die voor Marieke Lucas waren als juf Engel in het boek (en de film) Matilda van Roald Dahl.
Maar tegelijk realiseer ik mij in welk een ander cultureel klimaat Rijneveld, geboren op 20 april 1991 en dus een week geleden eenendertig geworden, is opgegroeid. Gebeurtenissen worden in het Boekenweekessay, dat trouwens eerder een egodocument dan een essay is, opgehangen aan fenomenen uit de populaire cultuur: het verschijnen van een popalbum, een televisieprogramma, een film. Af en toe worden trouwens ook dichters geciteerd: Baudelaire, Dylan Thomas (beiden in vertaling) en zelfs J.C. Bloem.
En Ernest Hemingway wordt geciteerd: ‘zoals Hemingway ooit schreef: We are all broken, that’s how the light gets in’ (p. 50). Hee, dacht ik: dat lijkt veel op een citaat van Leonard Cohen uit zijn nummer ‘Anthem’ van het album ‘The Future’ uit 1992. Ik heb het zelf gebruikt in artikelen over de spiritualiteit van de kwetsbaarheid, en anderen met mij: ‘There is a crack, a crack, in everything. That’s how the light gets in.’ Maar voor de generatie van Marieke Lucas Rijneveld is het dus een citaat van Ernest Hemingway (1899-1961).
Het grappige is nu, dat het dat pas is sinds iemand met de Twitternaam ‘Atheist Ex-Muslim’ het op 8 juni 2013 twitterde. Daarna ging het rond in de wereld van de sociale media als een citaat van Hemingway. Maar Hemingway heeft deze zin nooit geschreven. Het enige wat een beetje in de buurt komt, is een passage uit Hemingway’s anti-oorlogsroman ‘A Farewell to Arms’ uit 1929: ‘The world breaks everyone and afterward many are strong at the broken places.’ Dit citaat is kennelijk verkort tot ‘We are all broken’ en vervolgens gecombineerd met de tweede helft van het citaat van Leonard Cohen.
De website Quote Investigator vond trouwens nog twee interessante voorlopers van de beide citaten. De ene voorloper komt van Ralph Waldo Emerson uit een essay uit 1841: ‘There is a crack in everything God has made.’ De andere voorloper komt uit het boek ‘Optimism. The Lesson of Ages’ van de filosoof Benjamin Blood uit 1860. Die voegt aan het citaat van Emerson de woorden toe: ‘But through that crevice enters the light of heaven.’
Ik wees hier al eens eerder op de slordigheid van Marieke Lucas Rijneveld in het zogenaamd citeren uit de Statenvertaling in de terecht bekroonde en veel vertaalde roman ‘De avond is ongemak’ (aflevering 145 van 9 september 2020): slechts één keer komt een Bijbelcitaat werkelijk uit de Statenvertaling, in de andere gevallen uit de NBG-vertaling van 1951 of de NBV van 2004. Correct citeren heeft Marieke Lucas Rijneveld niet van juf Christa en juf Els geleerd. Maar schrijven kan ze, en dat maakt veel goed.
Wat een treffend mooi stuk, Peter! Ik had zelf ook al direct Cohen in mijn hoofd en ben zelfs zo dom geweest te zoeken naar een nummer van hem, maar kwam – uiteraard – steeds bij de Anthem uit. Dus complimenten. Hartelijks, Wiljan