Je verwacht misschien dat een leerkracht niet zo snel tegen een klas zou zeggen iets niet te weten. Toch komt dit best vaak voor in de klassengesprekken die we op video opnamen in groep 6. Ons onderzoek toont zelfs aan dat zulke ‘ik weet het niet’-uitingen van leerkrachten erg nuttig kunnen zijn.

Voor dit onderzoek hebben we gebruik gemaakt van conversatieanalyse, een methode die kijkt naar hoe gesprekken gezamenlijk worden georganiseerd door de deelnemers. Daarbij interpreteren wij als analisten niet wat de gespreksdeelnemers bedoelen, maar kijken we hoe de deelnemers zelf dat doen. Dat leiden we af uit de manier waarop ze op elkaar reageren. Wanneer een leerkracht een vraag stelt en een leerling die vraag vervolgens beantwoordt, kunnen we stellen dat de leerling de vraag van de leerkracht ook als vraag heeft opgevat. Als de leerkracht daarop dan het antwoord evalueert (‘heel goed, Sam’), laat die daarmee zien dat de vraag niet oprecht was, maar eerder een manier om kennis te toetsen.

In de klassengesprekken die we hebben opgenomen in groep 6 stellen de leerkrachten geregeld vragen vergezeld door ‘ik weet het niet’. Daarmee lijken ze te willen benadrukken dat hun vraag oprecht is. Uit ons onderzoek blijkt dat leerlingen zulke vragen dan ook behandelen als een uitnodiging om een gesprek te voeren over mogelijke antwoorden, in plaats van dat ze enkel het juiste antwoord trachten te geven.

Leerkrachten gebruiken ‘ik weet het niet’ soms ook als reactie op vragen, stellingnames of hypotheses van leerlingen. Ook dan zien leerlingen de uiting vaak als een uitnodiging om uitgebreid te reageren.

Een ‘ik weet het niet’ van de leerkracht kan dus juist bijdragen aan het gesprek tussen leerlingen: het creëert ruimte voor gezamenlijke kennisconstructie. Conversatieanalytisch onderzoek legt zo de uitwerking van bepaalde taalhandelingen van de leerkracht bloot en geeft daarmee waardevolle inzichten voor de onderwijspraktijk.

Bron

Van der Meij, S., Gosen, M.N. en Willemsen, A. (2022). ‘Yes? I have no idea’: Teacher turns containing epistemic disclaimers in upper primary school whole-class discussions. Classroom Discourse, 1-23. https://doi.org/10.1080/19463014.2022.2103008. 

Vereniging Interuniversitair Overleg Taalbeheersing (VIOT) en Neerlandistiek slaan de handen ineen om taalbeheersingsonderzoek naar buiten te brengen via een reeks van bijdragen. Meer informatie over VIOT