Een van de redenen waarom ik blij ben dat ik in Nijmegen werk: tijdens de opening van ieder academisch jaar wordt melding gemaakt van een streven naar emancipatie. Ook gisteren was dat weer het geval. De meeste universiteiten hebben het tegenwoordig over diversiteit, en dat werd ook gisteren in Nijmegen wel genoemd, maar het profiel dat de universiteit nastreeft is dat van emancipatieuniversiteit.

In 1923 werd de toenmalige Katholieke Universiteit Nijmegen opgericht voor de emancipatie van het katholieke volksdeel. Dat is nu zo geslaagd dat de universiteit zichzelf niet langer katholiek mag noemen van de bisschop. Maar er zijn nog genoeg andere groepen om te emanciperen.

Er wringt iets in de relatie tussen diversiteit en emancipatie. Het eerste benoemt het streven om zoveel mogelijk groepen bij het onderwijs te betrekken, het tweede om die groepen mondig en zelfstandig te maken. Dat kan natuurlijk in de ideale wereld allebei, maar wanneer je beide in de praktijk probeert te brengen ontstaan er toch problemen. Want emanciperen betekent zorgen dat mensen ook mondig zijn en dus onderwijs geven, en dat betekent: eisen stellen en beoordelen. En wie bepaalt er dan welke eisen er zijn en wanneer je daar dan aan voldoet? Sluit je met al dat oordelen geen mensen uit?

Wat geweest

Diversificatie zonder emancipatie betekent dat mensen er bij worden gehaald maar vervolgens weinig in te brengen hebben. Emancipatie zonder diversificatie betekent dat je alles op alles gooit om alleen een bepaalde groep (witte Roomse mannen) mondiger te maken.

In 1923 was de oplossing: de katholieken emanciperen zichzelf, en richten daarom een eigen universiteit op. Ik geloof dat er voor die oprichting in heel Nederland nog slechts 1 katholiek werkzaam was als hoogleraar. De nieuwe katholieke universiteit leek zoveel mogelijk op de bestaande universiteiten, het streven was om dezelfde wetenschap te doen op hetzelfde hoge niveau. Maar de enigen die dat konden garanderen waren de over het algemeen betrekkelijk jonge katholieke intellectuelen die nu eindelijk aan een universiteit aan de slag konden. (Ik vind het heel fijn om in Nijmegen te werken, maar ik had hier nog liever 100 jaar geleden gewerkt: Schrijnen! Van Ginneken! Brandsma! Dat moet wat geweest zijn.)

Agenda

Emanciperen betekende: vooruit komen in de wereld, maar die wereld was toen overzichtelijker, er was een duidelijkere pool waarop je jezelf kunt richten. Bovendien was het idee van emancipatie maatschappelijk wat breder dan alleen zo snel mogelijk een lease-auto. En vooral: de mensen emancipeerden zich dus zelf.

Kun je regelen dat anderen zichzelf nu ook emanciperen? Je kunt alleen faciliteren dat ze dit doen. Emanciperen is in wezen geen overgankelijk werkwoord.

Mijn hart ligt bij de emancipatie: ik geloof dat we tot een betere samenleving komen door onderwijs, doordat zoveel mogelijk mensen zoveel mogelijk verschillende vormen van kennis verwerven. Het is een heel ingewikkeld pad, maar het is fijn dat ik ergens werk waar het op de agenda staat.