Wat is de rol van de academicus in tijden van verhard en verbitterd debat? Voortdurend de nuance te tonen, ook al loopt hij daarmee de kans van twee kanten te worden aangevallen. Zo bezien is Kevin Absillis een voorbeeldig academicus. Hij schreef een indrukwekkend boek over Hendrik Conscience (1812-1883) – een uitgebreide herwerking van zijn reeks op Platform Leest van anderhalf jaar geleden –

Er was een tijd dat een fatsoenlijk mens Hendrik Conscience niet kon lezen. Ja, hij was de Vlaamse schrijver ‘die zijn volk leerde lezen’ door immens populaire, vooral historische romans te schrijven, waarvan De leeuw van Vlaanderen een icoon werd voor de taalstrijd. Maar hij was óók een verstokte nationalist, een xenofoob en misschien wel een racist. Andere iconen, zoals Hugo Claus, bespotten hem en zo werd hij steeds meer een probleem in de Vlaamse cultuur – een schrijver die een plaats in de literatuurgeschiedenis had die je hem eigenlijk niet zou gunnen.

Absillis doet iets wat tot nu toe bij de deelnemers aan dat debat niet is opgekomen: hij las het kwantitatief in ieder geval ruime oeuvre van Conscience, inclusief minder bekende titels als Batavia – waarbij hij dan vaak ook nog eventuele handschriften vergeleek met gedrukte versies. Daarnaast bestudeerde Absillis ook het werk van allerlei tijdgenoten, steeds op zoek naar sporen van tendenzen als xenofobie, antisemitisme, racisme tegen native Americans of zwarte mensen en andere narigheid. Onveranderlijk is Absillis’ conclusie: er werden hondervijftig jaar geleden afschuwelijke dingen geschreven, maar nauwelijks door Conscience.

Vergeleken met zijn tijdgenoten was Conscience juist behoorlijk open van geest, geneigd om in andere mensen in de eerste plaats mensen te zien. Het betekent, laat Absillis zien, dat je Conscience zelfs ‘kleurenblindheid’ zou kunnen aanrekenen, een begrip dat soms (misschien zelfs terecht) in een slecht aanzien staat – wie beweert geen kleuren te zien, ziet mogelijk ook haar eigen racisme niet onder ogen. Maar als dat het verwijt is tegen een negentiende-eeuwer, moet je wel heel streng in de leer zijn wil je hem willen cancelen. Zoals ook het feit dat er veel witte helden voorkomen in het werk – witte mensen die de arme, nauwelijks voor zichzelf slaafgemaakten moeten komen redden, óók in het licht moet worden gezien van het feit dat in de negentiende eeuw, en ook in Consciences werk, iederéén die niet tot de hogere klassen behoorde op zijn best bevoogdend werd toegesproken.

Er was een belangrijke uitzondering: over Roma – ‘bohemen’ – schreef ook Conscience zelden gunstig. Absillis laat zien dat hun nomadische levensstijl het idee van de brave burger te veel op de proef stelde. Ook hier ging Conscience overigens veel minder ver dan collega’s die de Roma moorden en andere gruwelijke misdaden in de schoenen schoven, maar zich een leven zonder vaste verblijfplaats voorstellen, dat ging te ver.

Hoewel het gaat over nare onderwerpen – vreselijke negentiende-eeuwse gedachten, gemakzuchtige omgang met de literatuur in de twintigste en eenentwintigste eeuw – is Het slechte geweten van Vlaanderen een feest om te lezen. Dat komt door Absillis’ grote eruditie en zijn heldere stijl. Wie hoort beweren dat de neerlandistiek in de greep is woke, kan dit boek tevoorschijn roepen. Tegelijkertijd valt de schrijver ook niet in de val van gemakzuchtig antiwoke: er bestaat wel degelijk alle reden om kritisch naar onze voorgangers te kijken.

Hoe komt Conscience dan aan zijn slechte naam? Volgens Absillis is er een aparte studie voor nodig, waarvan ik van harte hoop dat hij die dan nog eens schrijft. In de ‘epiloog’ van Het slechte geweten van Vlaanderen neemt hij wel alvast een voorschot, waar hij laat zien hoe met name De leeuw van Vlaanderen steeds meer werd geclaimd door Vlaams-nationalisten van de radicaalste soort, waardoor van de weeromstuit hun tegenstanders steeds minder wilden weten van deze schrijver.

Inmiddels komt er gelukkig dus wel nuance. Vorig jaar was er al een mooie biografie van Johan Vanhecke en nu is er dus deze knappe analyse van Consciences werk. Er blijft nog wel één vraag open: is dat werk, geschreven door een in wezen aardige man, die ruimdenkend genoeg was om zijn medemens als mens te zien, nu ook nog leesbaar? Het zou aardig zijn als er iemand met een gids kwam die zijn meest toegankelijke werk op een rijtje te zetten. Wie leert Vlaanderen (en Nederland) Conscience lezen?

Κevin Absillis. Het slechte geweten van Vlaanderen. Nationalisme, racisme en kolonialisme in de tijd van Hendrik Conscience. Standaard Uitgeverij, 2022. Bestelinformatie bij de uitgever.