Het begrip balkanisme heeft me niet losgelaten sinds ik er deze ‘zomer met Manon Uphoff’ over schreef. Het is een term die is bedacht door de Bulgaarse denker Maria Todorova om een complex van clichés en negatieve beelden te beschrijven die er volgens haar in ‘het Westen’ heerst over de Balkan. Inwoners van dat gebied gelden volgens haar vaak als ‘de ander onder ons’ – deel van het Westen maar toch helemaal anders.

Ik heb nog steeds moeite met het begrip. Het is mij niet duidelijk wat dit balkanisme nu echt anders maakt dan willekeurig welk cliché-beeld over willekeurig wel ander land. Mijn aandacht veert om persoonlijke redenen altijd even op als Italië besproken wordt, en daardoor weet ik hoe vaak mensen van buiten Italië geneigd zijn om grapjes te maken over de maffia, een van de moorddadigste organisaties ter wereld, of geinig te knipogen over de corruptie en het in de zon liggen. Italianisme!

Koud

Nu begrijp ik wel dat Todorova haar boek schreef in de nasleep van de Joegoslavische burgeroorlog, toen er extra zorgen waren over de manier of ‘het Westen’ de balkan wel eerlijk behandelde, maar we zijn nu 25 jaar verder en de term duikt kennelijk nog af en toe op, zelfs op een ander domein – dat van (in de literatuur beschreven) persoonlijke verhoudingen.

En in die persoonlijke verhoudingen binnen een multiculturele lijken mij die clichés bijna onvermijdelijk. Je wordt nu eenmaal geconfronteerd met dingen die ‘anders’ zijn, zonder dat je daar per se tevoren studie over hebt gedaan. Bovendien moet je opeens je leven delen met een ‘ander’ en dan is het lastig om ook in een moment van grote woede niet pakweg over corruptie te beginnen. Jullie ook altijd! Ook daar schreef ik deze zomer al over.

Nóg een dimensie die ik toen niet benoemde – want waarom zou ik – is dat je in zo’n relatie ook met je eigen vooroordelen te maken hebt. Probeer het maar! Begin een relatie met laten we zeggen een Italiaan en probeer dan maar vol te houden dat je niet gehard bent tegen slecht weer en gerust met nat haar naar buiten loopt. “Want bij ons is het altijd zo koud.”

Ingezetene

Ik kwam erop toen ik deze podcast hoorde, met de Nederlandse (maar in België werkende) hoogleraar psychologie Batja Mesquita:

Mesquita vertelt onder andere hoe ze geconfronteerd werd met culturele misverstanden tijdens haar huwelijk met een Amerikaanse man. Ze komt dan met een heus hollandisme op de proppen: Nederlanders zijn altijd zo ‘direct’. Zijzelf dus ook. Haar voorbeeld: als haar man haar koffie gaf, knikte ze alleen maar. Dat wekte zijn verontwaardiging? Waarom kon ze geen dankjewel zeggen? Tja, dat kwam dus door de directheid van Mesquita’s Nederlandse cultuur. “Tegen intieme relaties zeggen we geen dankjewel, legde ze uit. Dat bewaren we voor mensen die verder weg staan, zoals de buren.”

Nu kan ik die Nederlandse cultuur ook de mijne noemen, maar ik zou ook op zijn minst verontwaardigd zijn als iemand geen dankjewel zou zeggen in zo’n geval, hoe intiem de relatie ook zou zijn. Ik kan me ook eigenlijk in mijn lange, lange leven geen vriendschappen of relaties herinneren met welke ingezetene van de Nederlandse cultuur dan ook die in zulke gevallen niet ‘dankjewel’ zou zeggen.

De ander

Nu wil ik niet beweren dat het dús de Nederlandse cultuur is om de hele tijd iedereen te bedanken. Het is best mogelijk dat in sommige kringen, waarin ik toevallig verkeer, mensen wel bedanken, en in andere, die van Mesquita, niet. Het is wat lastig voor te stellen, want ik denk dat onze kringen wel ongeveer overlappen, maar je weet nooit.

Het punt is alleen dat je zoiets niet kunt overzien, maar zodra je in een relatie verzeilt met iemand uit een andere cultuur, is het lastig om in te zien wat nu eigenlijk individuele eigenaardigheden zijn, of eigenaardigheden van iemands kringen, en de ‘cultuur’ van die ander. Vooral als je een mooi stereotype hebt waar je iemands gedrag in kunt plaatsen: jij zegt geen dankjewel omdat je uit een cultuur komt die enorm direct is.

Het is misschien wel een onvervreemdbaar element van iedere relatie tussen mensen met een verschillende achtergrond – je bent altijd óók een beetje de ander.