Een paar maanden geleden startte Martine Mussies op Jong Neerlandistiek een artikelenreeks over de bij velen tot de verbeelding sprekende (zee)meermin. In het tweede deel van De (zee)meermin, een ongrijpbaar fabeldier? doet zij verslag van haar speurtocht naar meerminnen in de middeleeuwse literatuur. De oudste Nederlandse attestaties trof ze aan in het Glossarium Bernense uit ongeveer 1240. Eveneens uit de dertiende eeuw stammen de twee vermeldingen uit handschrift D van Jacob van Maerlants Der Naturen Bloeme. Mussies citeert ze beide.

Bij het eerste citaat van pagina 407 is iets bijzonders aan de hand. Ik kopieer het hieronder uit haar bijdrage op Neerlandistiek: 

Ujndemen in .i. witten steen ene marminne houer+een jn deene hant .i. spegel nv gome jn dandre .i. telch van .i. bome

Een raadselachtig teken

Gezien de titel van mijn bijdrage zal het niemand verbazen dat het bijzondere schuilt in het plusteken tussen houer en een. Dat plusje zat een gebruiker van het Vroegmiddelnederlands Woordenboek (VMNW) al zo lang dwars, dat hij mij erover mailde. Waar komt dat plusje toch vandaan, vroeg hij zich af. Het moest wel afkomstig zijn uit de online versie ervan. Hij had het namelijk niet kunnen vinden in de papieren versie van het VMNW van de UB Leiden – er is een handvol exemplaren van dit digitale ‘digital born’ woordenboek gedrukt. En de vragensteller had ook tevergeefs gezocht in de papieren editie van het Corpus Gysseling (Reeks II: literaire handschriften, deel 2, Der Naturen Bloeme), waaraan ik kan toevoegen dat het evenmin voorkomt in het citaat bij de online versie van het Corpus Gysseling. Ook zijn vermoeden dat het plusteken was toe te schrijven aan een niet herkend karakter door zijn internetbrowser, bleek onjuist te zijn. Zowel bij Firefox als bij Edge was het zichtbaar op zijn beeldscherm. Bovendien stond het plusje gewoon op de plaats van een spatie, wat het alleen maar raadselachtiger maakte.

Omdat de opsteller van de mail vermoedde dat meer mensen zich afvroegen wat dat plusteken had te betekenen stelde hij mij voor om hier op Neerlandistiek aandacht voor te vragen. Dat leek mij een zinvolle suggestie.

Modern lemma

Welnu, het plusje in het citaat uit Der Naturen Bloeme is inderdaad afkomstig uit de online versie van het VMNW, zoals te zien is bij het lemma merminne. Hoe is het daar terecht gekomen? Dat heeft alles te maken met de zogeheten taalkundige verrijking van de gedigitaliseerde versie van het Corpus Gysseling, waarop het VMNW is gebaseerd. Daarin hebben alle woorden een modern lemma (en een woordsoortaanduiding) gekregen. De voordelen daarvan zijn duidelijk. Een onderzoeker kan daardoor veel gerichter en sneller de gewenste informatie vinden zonder acht te hoeven geven op historische spellingvarianten.

Het plusje in het VMNW hangt samen met het lemmatiseren. Werd een woord vroeger met een spatie geschreven maar in het hedendaags Nederlands niet meer dan is er op de plaats van die spatie een plusje geplaatst. Concreet betekent dit dat in bovengenoemd citaat van Van Maerlant aan de woorden houer en een het modern lemma overeen is toegekend. Als u in het online VMNW zoekt naar het modern lemma overeen, dan zult u onder de aangetroffen spellingen ook Van Maerlants schrijfwijze als variant zien staan: (h)ouer een, oueren. Ook bij clitische vormen kan in het VMNW een plusje voorkomen, zoals in “nature doet hare cracht der+toe dat merre+af siet wassien (l. wassen) bien”. Hier geeft het plusteken aan dat de vette woorden zijn geanalyseerd als MEN+ERAF.

Pop-up

Ziet u dus ooit in een citaat van een dertiende-eeuwse tekst een plusteken staan, dan weet u twee dingen zeker: ten eerste dat die tekst is aangehaald of gekopieerd uit de online versie van het VMNW en ten tweede dat de afzonderlijke woorden die door een plusteken zijn verbonden tegenwoordig of als één woord worden beschouwd of clitische vormen zijn.

Overigens zal het plusje in de volgende release van de historische woordenboeken weggelaten worden. De informatie over de lemmatisering blijft daarbij wel behouden, zoals nu al te zien is wanneer u in de tekstweergave van het online Corpus Gysseling met uw muis over een woord beweegt en op de link met Show details klikt. Er verschijnt dan een pop-upvenster met informatie over de lemmatisering:

Hebt u ook een vraag of opmerking over de online historische woordenboeken of over de historische corpora van het Instituut voor de Nederlandse Taal, stuur mij dan een bericht op roland.debonth@ivdnt.org.