Op 29 augustus nam Lizet Duyvendak afscheid als hoofddocent letterkunde aan de Faculteit Cultuurwetenschappen van de Open Universiteit. Ter gelegenheid van dit afscheid werd op zaterdag 8 oktober, na haar afscheidscollege, de bundel Cultuur en plein public. Emancipatie en cultuurparticipatie in de Lage Landen gepresenteerd. In deze bundel bieden 16 cultuurwetenschappers een historisch overzicht van emancipatie en cultuurparticipatie in de Lage Landen. Aan de hand van concrete, vaak onderbelichte casussen wordt inzichtelijk gemaakt welke rol cultuuruitingen speelden en spelen in emancipatiebewegingen van toen en nu. Gekeken wordt niet alleen naar de rol die kunstenaars en hun kunst vervulden in maatschappelijke discussies over ‘achterstandsgroepen’; het gaat in deze bundel ook over de bijdrage die instituties als de uitgeverij, de kunstkritiek, het onderwijs en bibliotheken door de jaren heen hebben geleverd aan de emancipatie van cultuurconsumenten en van lezers in het bijzonder.

Jeroen Salman opent de bundel, die chronologisch naar onderwerp geordend is, met een hoofdstuk over misdaadverhalen en strafrechthervormingen in de achttiende-eeuwse Republiek. Salman laat zien dat binnen deze context de sociale onderlaag ook vóór de negentiende eeuw al aandacht kreeg. Auteurs van criminele biografieën kregen in de loop van de achttiende eeuw meer begrip voor sociale problematiek als oorzaak van crimineel gedrag, waarmee het genre een emancipatoire functie kreeg. Het (pre-)revolutionaire denken van die tijd speelde tevens een rol in het oeuvre van Belle van Zuylen die er expliciet naar streefde de ‘lagere klasse’ in haar werk een ‘nobele rol te laten spelen’. Suzan van Dijk onderzoekt de rol van bemiddelaars bij haar verkenning van het hedendaagse publiek van Belle van Zuylen.

In de bijdrage van Jos Perry wordt vervolgens de leescultuur binnen de opkomende socialistische beweging in de eerste helft van de twintigste eeuw beschreven. Aansluitend wijdt Marieke Winkler een hoofdstuk aan historica en schrijfster Annie Romein-Verschoor en haar studie Vrouwenspiegel, de eerste geschiedenis over vrouwenliteratuur in Nederland. Erica van Boven gaat in op de publieke rol van Anna Blaman na het ‘boekentribunaal’ dat volgde op de verschijning van haar roman Eenzaam avontuur. In het bijzonder besteedt zij daarbij aandacht aan Blamans fascinatie voor Simone de Beauvoirs Le deuxième sexe. Liesbeth Vonhögen onderzoekt het uitgeefbeleid van Feministische Uitgeverij Sara en met name de plek die het kookboek van Alice B. Toklas, dat inmiddels een cultstatus heeft verworven, daarin inneemt. Die uitgeverij komen we ook tegen in de bijdrage van Agnes Andeweg. Zij laat zien hoe wrijvingen tussen Nederlands feminisme en de LGBT-gemeenschap in de tweede helft van de twintigste eeuw in LGBT-tijdschriften aan de orde kwamen en werden uitgespeeld. Gemma Blok beschrijft het emancipatorisch gehalte van de autobiografische ‘junkieliteratuur’ van René Stoute. Janneke van der Veer verkent op basis van archiefonderzoek het uitgeefbeleid van de Uitgeverij Grote Letter Bibliotheek, de uitgever die zich richt op lezers voor wie het lezen wordt bemoeilijkt door fysieke beperkingen.

Sandra van Voorst en Matthijs Sanders haken vervolgens expliciet in op het onderzoek van Lizet Duyvendak. Zij geven in dit boek een overzicht van het Nederlandse institutionele onderzoek naar leesgezelschappen dat door Duyvendak in gang werd gezet sinds de jaren negentig en vullen dit vervolgens aan met resultaten van een nieuw onderzoek naar de lidmaatschapsmotieven van leden van de Stichting Literatuurclubs Drenthe, met daarbij bijzondere aandacht voor de emancipatoire functie van deze stichting.

In het daarop volgende hoofdstuk richt Petra Boudewijn zich op het literaire werk van Sylvia Pessireron (1958), een Moluks-Nederlandse schrijver in wier werk steeds de mediatie van de onderbelichte geschiedenis van de Molukse gemeenschap in Nederland centraal staat. Boudewijn analyseert daarvoor Pessirerons roman Gesloten koffers (2014) vanuit een postkoloniaal perspectief. Brigitte Adriaensen, Sarah De Mul en Marileen La Haije beschrijven de politiek van de aanraking in geïmproviseerde dansvormen in de Lage Landen, waarbij zij de relatie tussen dans, aanraking en zorg bestuderen in twee uitingsvormen van geïmproviseerde dans. Barend van Heusden sluit de bundel af met een hoofdstuk over hedendaags cultuuronderwijs. Ten opzichte van de negentiende-eeuwse betekenis van het begrip ‘emancipatie’ als ‘volksverheffing’ en ‘vorming’, blijkt de huidige invulling van het begrip veel meer toegespitst op het individu en zo de verworvenheden van de jaren zestig te incorporeren.

Met het thema ‘emancipatie en cultuurparticipatie’ sluit de bundel aan bij het onderzoek van Lizet Duyvendak. Vanaf de jaren negentig deed zij intensief onderzoek naar het georganiseerde lezen in de vorm van leesclubs en leesgezelschappen. Dit droeg bij aan het inzicht in de dynamiek van de hedendaagse Nederlandse literaire cultuur en in de manieren waarop literatuur kan bijdragen aan de emancipatie van – met name vrouwelijke – lezers. Met haar dissertatie over het Haagse Damesleesmuseum onderzocht Duyvendak kritisch de beelden die bestaan over vrouwelijke lezers en toont zij inzicht in de waardeoordelen van deze lezende vrouwen. Buiten haar onderzoek naar lezers heeft Lizet Duyvendak zich de laatste jaren vooral toegelegd op poëzie. Recent onderzocht zij de sociale functie van poëzie; bijzondere aandacht ging daarbij uit naar poëziefestivals, rouwpoëzie, en stadsgedichten. Een citaat uit een voorbeeld van het laatste genre, Joke van Leeuwens ‘Hier’ (2008), geschreven naar aanleiding van het buurtverzet tegen plannen voor nieuwbouw op het Antwerpse Kievitplein, siert de omslag van deze bundel en verbindt zo Duyvendaks recente onderzoek met het emancipatiethema van deze bundel.

Marjolein van Herten, Ted Laros, Jan Oosterholt en Marieke Winkler (red.), Cultuur en plein public. Emancipatie en cultuurparticipatie in de Lage Landen. Amsterdam University Press, 245 blz., geïllustreerd, ingenaaid, ISBN 9789463724272, €29,99