Het christendom heeft tal van sporen nagelaten in de plaats- en persoonsnaamgeving, denk maar aan gemeentenamen als Sint-Niklaas, Sint-Truiden en Sint-Odiliënberg, die hun naam aan een patroonheilige te danken hebben. Of Nieuwerkerken en Westkapelle, twee voorbeelden van gemeenten die religieuze gebouwen in hun naam bewaren. Ook de voornaamgeving is sinds de vroege middeleeuwen sterk door bijbelse namen beïnvloed. Uit christelijke roepnamen als Johannes, Pieter, Nicolaas, Thomas, Simon ontstonden patroniemen als Janssen(s), Peeters, Claes, Maas, Simons en hun varianten, die tot op vandaag tot de frequenste Vlaamse en Nederlandse familienamen behoren.

Met de christianisering ontstonden ook religieuze gemeenschappen als kloosters en abdijen, waarin geestelijken hun leven in dienst stelden van de Heer. En de seculiere geestelijken namen de zielzorg van hun parochianen op zich.

Hoewel paters, zusters en pastoors zich doorgaans niet voortplanten, zijn er toch heel wat families die naar een kloosterling of een wereldlijke geestelijke genoemd zijn, bijvoorbeeld De Muynck, De Pater, Nonneman, De Paepe, Pastoor, Bisschop. Semantisch zijn deze namen als metaforische bijnamen op te vatten. Wie Bisschop heette, verrichte veeleer diensten voor een bisschop dan dat hij er een nakomeling van was. Zo kreeg Diederic Biscop (1367) zijn naam omdat hij regelmatig als stadsbode naar de bisschop van Luik gestuurd werd (Debrabandere 2003: 131). Of men werd spottend vergeleken met de clerus, die al eens een scheve schaats reed, getuige hiervan de familienaam De Boelpaep, een bijnaam voor een priester die boeleert, een rokkenjager dus (Debrabandere 2003: 143).

Kaart 1 stelt de verspreiding in het Nederlandse taalgebied voor van familienamen die teruggaan op soortnamen voor mannelijke kloosterlingen. Lexemen voor leden van de reguliere clerus die anno 2007 frequent in Nederlandse en Vlaamse familienamen voorkomen, zijn monnik, broeder, pater en frater.

De vier lexemen zijn geografisch complementair verdeeld. Familienamen met monnik, met zijn vele schrijfvarianten, zijn vooral in het westen van Vlaanderen frequent, terwijl het type pater in het tegenwoordig protestantse noorden van het taalgebied verspreid is. Tussen het monnik– en het pater-gebied tekent zich een broeder-areaal af: dit type komt voor in het Rivierengebied, Noord-Brabant en Limburg. Het weinig frequente Latijnse equivalent hiervan, frater, is verspreid in het noorden van de Antwerpse Kempen en in het noordoosten van het taalgebied, hier in de variant met suffix: Fraterman.

De zuid-noord-tegenstelling tussen monnik en pater toont het enge verband tussen woord- en naamgeschiedenis aan. Monnik en pater zijn allebei ontleningen uit het Latijn, maar pater is een jonger woord dan monnik. Als soortnaam is monnik al in de 13de eeuw overgeleverd en toponymisch is het al in het Oudnederlands in de plaatsnaam Monnikendam opgetekend. De eerste vindplaatsen van pater daarentegen dateren pas uit de 15de eeuw.

In het zuiden van het taalgebied zijn bijnamen vroeger erfelijke familienamen geworden dan in het noorden. Dat verklaart waarom het oudere appellatief monnik in zuidelijke familienamen bewaard is, terwijl het jongere woord pater zich pas in de later ontstane noordelijke familienamen kon doorzetten.

Aangezien familienamen in de regel via de vader vererfd worden, zijn er merkelijk meer patroniemen dan metroniemen in de familienamenvoorraad. Ook vrouwelijke religieuzen zijn minder goed vertegenwoordigd in familienamen dan hun mannelijke geestesgenoten: alleen het woord non is bewaard als algemene aanduiding voor vrouwelijke kloosterlingen in de familienamen Nonneke(n)s, Nonneman en Non. Zie kaart 2: vrouwelijke religieuzen.

De gesuffigeerde naam Nonneman, met concentraties in Oost-Vlaanderen en Noord-Holland, kan een bijnaam zijn voor een knecht in een vrouwenklooster. Zo kreeg de Wase familie Nonneman haar naam als exploitant van de boerderij van de nonnenabdij Rozenberg in Waasmunster. Of iemand die met een uitgetreden non leefde, kon zo genoemd worden, vergelijk 1380 in Gestel: Wouteri Nonnenzoen (Debrabandere 2003: 905). De namen Nonnekens, met pejoratief diminutiefsuffix, en Non komen enkel in Nederland voor, in het bijzonder in Zeeland en Holland.

Zo zie je maar dat men geen nakomelingen op de wereld hoeft te zetten om een religieuze levenskeuze naamkundig vereeuwigd te zien.

Meer naamkaarten met commentaren over dit thema in: Marynissen, Ann (2020). Kirchen, Klöster und Kleriker: Die Spuren des Christentums in den niederländischen und flämischen Familiennamen. In: Beiträge zur Namenforschung 55, Heft 2/3, 225-245.

Brongegevens

De familienamen met frequenties per gemeente (ingestelde ondergrens: vijf naamdragers per gemeente) komen uit het Belgisch en Nederlands bevolkingsregister anno 2007. Het zijn dezelfde gegevens als gebruikt zijn voor de websites https://familienaam.be en https://www.cbgfamilienamen.nl/nfb/, waarop men de verspreiding van een familienaam in België of Nederland kan karteren.

In mijn online ‘Atlas van familienamen in het Nederlandse taalgebied’ (AFNeT) in opbouw wordt de geografische verspreiding van types Nederlandse en Vlaamse familienamen anno 2007 gedocumenteerd, gekarteerd en becommentarieerd. Zie: http://familienamen.eu/

Kaart 1: reguliere geestelijken

Type Monnik:

Familienaamvarianten (met aantallen tussen haakjes): Demuynck (2089) De Muynck (1649) De Munck (1217) de Munnik (1048) de Munck (822) Munnik (702) de Munk (250) de Muijnck (222) Smeuninx (161) Munk (121) Munnix (98) Monk (89) de Muinck (84) De Munnynck (57) Demunck (56) de Muynck (46) Monnik (31) Demuenynck (27) Demuijnck (25) De Muijnck (23) Meuninck (18) Munck (18) De Muinck (12) Monks (12) Demuinck (11) Demeunynck (7)

Type Broeder:

Familienaamvarianten: Broeders (3349) den Broeder (493) Broeder (370) Broedersz (41) De Broeder (14) Den Broeder (14) Denbroeder (10) Broedermans (8)

Type Pater:

Familienaamvarianten: Pater (3149) de Pater (935) Paters (178) De Pater (26)

Type Frater:

Familienaamvarianten: Fraterman (264) Fraters (111) Fraeters (29) Frater (7)

Kaart 2: vrouwelijke religieuzen

Type Nonnekes:

Familienaamvarianten: Nonnekes (166), Nonnekens (46)

Type Nonneman:

Familienaam: Nonneman (200)

Type Non:

Familienaam: Non (41)

Literatuur

Debrabandere, Frans (2003). Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk. Amsterdam/Antwerpen: L.J. Veen.