In het Couperus-jaar 2023, honderd jaar na zijn overlijden, wil ik meer van Couperus’ werk (her)ontdekken en belichten, in de hoop dat vele lezers volgen. Ik deel maandelijks een leeservaring. Doe mee, lees mee en deel je ervaringen ook: #IkLeesCouperus.

In mijn vorige stukje stelde ik dat Louis Couperus voor de leeslijst moet concurreren met moderne schrijvers. De leraar Nederlands moet beslagen ten ijs komen om zieltjes te winnen voor onze oude literatuur. Maar dat hoeft bij Couperus niet moeilijk te zijn. Mijn nieuwste favoriet voor jongeren is Langs lijnen van geleidelijkheid. Dit boek is nu ook in hertaling van Albert Kroezemann verkrijgbaar, het is geen moeilijk boek en het heeft alles: een ambiguë blik op feminisme, een moderne kijk op relaties, ongemak tussen mannen en vrouwen, #MeToo, de high society in Rome en Nice…

We zien een heerlijk zonnig kostuumdrama voor ons, à la Netflix-serie Bridgerton, met wat grimmige randjes in de vorm van toxic masculinity, zoals we dat tegenwoordig noemen: de negatieve kant van stereotiepe mannelijke normen en waarden. We zien dit het best in die ene foute man, de Italiaanse prins Gilio, die meent dat hij recht heeft op lichamelijk contact met een vrouw: niet zijn Amerikaanse rijke verloofde, maar de Nederlandse gescheiden Cornélie, van iets mindere status, omdat hij haar financieel gesteund heeft, omdat ze niet getrouwd is, omdat ze met hem flirtte. Maar we zien het ook in de ontknoping waar Cornélie sidderend op haar man wacht, met een regel die ik sinds mijn eerste jaar in de studie Nederlands met enige horror heb onthouden: ‘haar vleesch trilde hem tegemoet’.

Omdat ik leerlingen ook moet leren redeneren, laat ik ze graag discussiëren over levenesechte kwesties. Rond Valentijnsdag pak ik uit met stellingen over relaties. ‘Een echte heer betaalt de eerste date’ is een mooie om mee te beginnen. Voor mijn generatie is dat een absolute nee, ik ben opgegroeid met ‘splitten’. Liefde is immers niet te koop en de rekening delen is een bewijs van gelijkwaardigheid en onafhankelijkheid, het beginpunt voor echte liefde. Maar vorig jaar was zeker 90% in 4 havo voorstander van deze stelling. Een meisje verklaarde de betaalplicht van de heer met deze toelichting: jongens van deze leeftijd zijn maar op één ding uit en de rekening oppakken is de enige manier om te weten dat ze serieus zijn en moeite willen doen. Dus betalen is tegenwoordig een bewijs van echte liefde? Verwarrend allemaal. Reden te meer om hier op basis van literatuur over te spreken. Dit gesprek via de ingang van literatuur is veilig, hoewel het nog steeds heftig kan zijn.

Denk ook aan Sara Burgerhart (in hertaling verkrijgbaar en met lessenreeks online). Ze gaat met casanova R. ‘buiten de stad’, waar hij haar aanrandt en poogt te verkrachten. Zij verwijt het zichzelf, volgens de zeden van die tijd. Ik geef leerlingen altijd de opdracht een brief terug te schrijven aan Sara, als haar beste vriend of vriendin. De meesten doen dat vanuit hedendaags perspectief en zeggen: het is niet jouw schuld. Sommigen verplaatsen zich juist in het perspectief van die tijd en verzwaren het verwijt.

We kunnen het liefdesleven van Cornélie in Langs lijnen van geleidelijkheid bespreken en haar drie mannen: 1) haar agressieve ex-man, 2) de romantische kunstenaar met wie ze ongehuwd samenwoont in Rome en 3) de prins wiens geld ze accepteert, maar wiens liefde ze weigert, hoewel ze wel met hem flirt. Wie van de drie moet ze kiezen? Misschien verwijs ik nog even naar Beatrijs, vaak al eerder in de klas behandeld, die door haar jeugdliefde uit het klooster opgepikt werd, overladen met cadeaus, maar verlaten toen zijn geld op was. En zo kunnen we culturele normen en waarden bespreken, de rollen man/vrouw en #MeToo, juist in deze tijd. Zijn er wel zo veel verschillen tussen vroeger en nu?  

Sara Burgerhart en Langs lijnen van geleidelijkheid kun je bovendien goed koppelen aan modern werk, bijvoorbeeld Bewaar de zomer van Alma Mathijsen. Bewaar de zomer is een heftig verhaal omdat er een verkrachting wordt beschreven, die gebeurt op een avond met veel drank. Maar er wordt zo gezocht naar de juiste woorden en naar het opnieuw bezien van de verhoudingen tussen mannen en vrouwen en relationele omgangsvormen, dat je daarmee leerlingen ook woorden geeft om het erover te hebben.

Ik begrijp werkelijk niet waarom de vraag überhaupt opkomt om vertaald werk voor de Nederlandse leeslijst te lezen als we zo veel te kiezen hebben in de Nederlandse taal, in de Nederlandse context. Met deze voorbeelden van eigen bodem kun je thematisch door de literatuurgeschiedenis gaan, terwijl je leerlingen laat ervaren hoe literatuur je kan raken, hoe het je dingen kan laten ervaren, je kan schokken, verbazen, laten meeleven. Hier komen ze niet vanzelf op. Maar ze komen er wel rijker uit. Hoewel het fictie is, leer je je te verhouden tot de werkelijkheid. Dat kan ook met boeken van honderd jaar of meer oud. Als je ze maar eerst leest. Als iemand ze maar introduceert op zodanige wijze dat je het boek volledig leest, dat het je grijpt. Dan kan Couperus, de meesterverteller met zijn fijnbesnaarde psychologisch inzicht, makkelijk de concurrentie aan met moderne schrijvers.