Onder de motorkap van Carmiggelt (3)

Kronkel wilde liever Terzijde heten. Evenmin is nieuws dat het de naam was van een worm uit een vervolgverhaal in Het Parool voor kinderen, geschreven door Marianne Smeets, het pseudoniem van Jeanne Roos (1916-2001). Van haar kreeg Simon Carmiggelt in 1946 de naam openlijk over, na eerdere plaatsing van een beperkt aantal cursiefjes. Het was een prachtige en zeer herkenbare creatie door de wendbaarheid van het beestje maar ook vreemd als aanduiding van zo’n verticaal krantenstukje van meestal driekwart kolom. In de vroege Kronkel-tijd werd er een slangachtig wormpje afgebeeld om de ondertekenaar te onderstrepen, zo lijkt het.

Voor deze zomerserie heb ik vooral gebruik gemaakt van een aantal heruitgaves van De Arbeiderspers en een paar eerdere bundels. Vrij geregeld deed ik een beroep op delpher.nl al was het om te kunnen vergelijken tussen wat er oorspronkelijk in de krant had gestaan en dat wat er gebundeld van wérd. Wie Carmiggelt een Kronkeltekst hoorde voorlezen voor de VARA-televisie en de in druk verschenen tekst mee las, die zag niet zelden kleine aanpassinkjes. Daar had Carmiggelt kennelijk nog veel minder moeite mee bij de jaarlijkse uitgave van verzamelbundels. Sowieso zullen daar de stukken voor verzameld zijn die weinig actualiteitswaarde bezaten, maar ook in de blijvender Kronkels werd er redactioneel (allicht vooral door de schrijver zelf) aangepast.

Een voorbeeld. In Ze doen maar (1979) staat het verhaal Logeergasten dat in de krant van 05.07.1976 Gasten heette – een eenkolomskop biedt geen ruimte voor langere woorden of woordgroepen, een bundel gaf die gelegenheid wel. In die tekst staat op bladzijde 110 de zin: “De lezer kan hieruit leren dat de socialistische maatschappij sterk overeenkomt met het Paradijs.” In de krant bevatte deze verder niet aangepaste zin een steek naar Van Agt (CDA): zijn naam was het die stond op de positie van “De lezer”. Maar was het nu de snel wisselende actualiteit of was er een andere reden te bedenken voor de verwijdering van de naam van de katholieke politicus uit de Heilig Landstichting?

De Kronkel Hemels geduld is oorspronkelijk geplaatst op 26 februari 1954. Daarin verzint Carmiggelt een curieuze bibliotheek in het rijk van Satan. Hij noemt boeken van Voltaire en W.F. Hermans die in deze afdeling staan (!) en merkt op dat men hier “een brochure van de heer Romme, zonder aanzien des persoons, onder een wiebelende tafelpoot” schuift.

In Spijbelen (1956:15) is eenvoudigweg W.F. Hermans geschrapt, maar het lot van de KVP’er Romme is zo mogelijk nog erger. In de gebundelde versie “schuift men een theologische brochure zonder aanziens des onderwerps onder een wiebelende tafelpoot”. Waar in het origineel een door komma’s speciaal gemarkeerd tussenzinnetje stond (“, zonder aanzien des persoons,”) loopt de tekst nu via “zonder aanziens des onderwerps” gewoon door. Romme was een brochure geworden, de persoon werd door een onderwerp vervangen.

Ook in de heruitgave van 1999 (wederom op bladzijde 15) staat nu het komischer “zonder aanziens des onderwerps” dat daarnaast het foutje van de voordringende s in aanziens bevat dat niet in de oorspronkelijke tekst stond in combinatie met persoons. Zie over deze kwestie en het in dit opzicht toenemend normaler wordende Nederlands in de Handelingen: hier.

Dit stuk verscheen eerder op het weblog van Siemon Reker