40 jaar tandeloos (14)

Annie E. was een true crime-podcast avant la lettre.: een documentairereeks die in 1979 acht zaterdagen lang werd uitgezonden op de Nederlandse radio en waarin een moord centraal stond – op de moeder van Annie E., met een veroordeelde (Annie) van wie je je kon afvragen of die het wel gedaan had. Ja, ze had zich geheimzinnig gedragen, en om onduidelijke redenen de politiek niet verteld dat ze haar moeder ’s ochtends dood aan de trap had gevonden toen ze haar kwam opzoeken. En ja, er waren rondom de dood van haar vader een paar jaar eerder ook al verdenkingen geweest, al leiden die ook nooit tot vervolging.

Ik herinner me dat ik hem als jonge tiener heb gehoord – mijn vader was een fan van het programma ZI waarin het werd uitgezonden, en nam alle afleveringen op cassettebandjes op. Het zou mooi zijn als de serie door BNNVara (ZI was een Vara-programma) online zou worden gezet. Toni Boumans, de maakster, wilde eerder niet dat het programma zou worden heruitgezonden, of dat het boek dat ze over de zaak maakte, opnieuw zou worden uitgegeven omdat An Evers, inmiddels vrij, een nieuw leven wilde opbouwen en niet steeds aan een en ander herinnerd zouden worden. Maar zij is inmiddels een paar jaar geleden overleden. Anderzijds: misschien is er nog familie van haar die deze herinnering ook niet wil doorkruisen.

Haar zaak zal in ieder geval blijven voortleven, omdat A.F.Th. van der Heijden er literatuur van gemaakt heeft, vooral in het deel Het Hof van Barmhartigheid van De tandeloze tijd. Hij noemt Annie E. er Hennie Avezaath, maar haar verhaal ligt heel dicht aan tegen dat van Annie.

Kansloos

Met dit verhaal doet het rechtssysteem zijn intrede in De tandeloze tijd. In eerdere delen komt wel regelmatig de politie langs bij verschillende personen, en moet er ook weleens iemand een nachtje doorbrengen in een politiecel, maar het recht zal pas vanaf nu echt een prominente rol spelen – tot aan Stemvorken waar de hoofdpersonen een misdaad proberen op te lossen zit er in ieder boek een element van een waarlijk literaire thriller, waarbij het recht heel vaak een belangrijke rol speelt: met name de advocaat Ernst Quispel wordt een van de belangrijkste, vaak terugkerende personages in de roman. Hij is ook Hennies advocaat.

Ook in ander werk van Van der Heijden speelt het recht een belangrijke rol. ZIjn gepubliceerde werk over de MH-17 droomt van een oplossing: Poetin (‘president tsaar’) moet voor het internationaal gerechtshof verschijnen! Zijn aanval op de katholieke kerk in zijn Kellendonk-lezing gaat voor een belangrijk deel ook over de manier waarop de kerk door allerlei gedraai onder een gerec’hte straf probeert uit te komen.

Intrigerend is overigens dat precies het toelaten van dit verhaal Van der Heijden zelf bijna in contact had gebracht met het recht, omdat Boumans speelde met het idee van plagiaat. Dat idee was kansloos – het was duidelijk dat Van der Heijden het materiaal had verwerkt – en Boumans heeft er misschien ook vanaf gezien om geen schijnweper op An Evers te richten – maar een rechtszaak over dit onderwerp was voor ons als publiek wel intrigerend geweest.

Ware toedracht

Er zijn denk ik verschillende manieren waarop je de plaats van het recht in De tandeloze tijd kunt zien. Het boek is natuurlijk te lezen als een zoektocht naar wat eigenlijk de waarheid is. Albert Egberts beproeft allerlei methoden, zoals de wiskundige (de driehoeken in De gevarendriehoek), de poëtische en de wijsgerige. De juridische blik voegt daar natuurlijk nog een manier van kijken aan toe. In Het Hof van Barmhartigheid bekent Albert dat hij ooit als bijvak naast filosofie ook recht heeft willen studeren.

Een betere manier om het te zeggen is misschien dat het recht een manier is om een verhaal te vertellen. Ik denk dat het geen toeval is dat de juridische hoofdpersoon, Ernst Quispel dus, een advocaat is en niet bijvoorbeeld een rechter – iemand die een zo goed mogelijk verhaal probeert te maken. (Ook bijvoorbeeld Milli Händel is juriste, ook zij doet advocatenwerk.) Een beetje in contrast met Van der Heijdens geloof in het internationale recht staat het cynisme dat Albert Egberts heeft over de rechtspraak:

Voor Albert was de zaak-Hennie A. zo’n geval van geslaagde collectieve laster. (…) Zoals een roddelpartij de karikatuur van een rechtszaak kon zijn, was de rechtszaak nu een gestileerd potje kwaadspreken.

Deze gelijkstelling van roddel en recht, volgt op een vergelijking tussen roddel en literatuur.

Roddelen, dat was het middel van de zwakke om voor zichzelf monsters te scheppen, en die met zijn mond te bestrijden en af te straffen. De belasterde werd al doende naar een satanisch ideaalportret gekneed, om vervolgens te worden bespuwd en beschimpt. Een intuïtief proces, oneindig veel bevrijdender dan het passieve ondergaan, als lezer, van de gruwelen in geschreven literatuur. Roddelen was een primitieve, orale vorm van literaire kunst, en anders dan de meeste literaire kunst geen vrijblijvende.

Het recht is een verhaal, en een rechtszaak is een toneelstuk. Albert Egberts zal zich uiteindelijk ontwikkelen tot een beroemde toneelschrijver, en zijn schepper heeft zelf op verschillende plaatsen verklaard dat hij het structuur van zijn werk haal tuit de klassieke toneelliteratuur, met een eenheid van handeling. In het veelstemmige Hof van barmhartigheid en Onder het plaveisel het moeras komen hoofdstukken voor die verteld worden door een ‘koor’ – de bezoekers van het café Het Wapen van Lummel, die dus roddelen, en waar trouwens uiteindelijk – anders dan in de rechtszaal – de vermoedelijke ware toedracht rond de moord op de moeder van Hennie Avezaath aan het licht komt.

Zegevieren

Van der Heijden heeft in interviews zijn fascinatie voor, en irritatie over het fenomeen literaire thriller uitgesproken. Het is ook een intrigerend fenomeen: misdaad (‘wie heeft het gedaan?’) is natuurlijk een beproefd middel om een verhaal te beginnen, maar er zijn er meer (‘krijgen ze mekaar?’ – de romantische komedie, waarvan je de wortels natuurlijk ook tot de roddel kunt traceren). Ik zou niet kunnen zeggen waarom het eerste een aura van literatuur kan hebben en het tweede niet.Maar ik geloof dat er ook veel minder cultureel verantwoorde romantic podcasts zijn in vergelijking met true crime, en ook in De tandeloze tijd zit nauwelijks ‘krijgen ze mekaar?’ en veel meer ‘wie heeft het gedaan’).

Maar uiteindelijk moet voor Van der Heijden als schrijver het recht zegevieren. Van alle mogelijke verhalen moet er een winnen winnen: het ware.