Ik wilde het in één adem uitlezen. Dat ging niet. Dit boek wil langzaam gelezen worden.

Judith Herzberg schreef met Jo – een boek met dagboekaantekeningen, een vroeger gedicht en een toneelscene – een ode aan Jo Bakx, een gewone vrouw (het woord ‘kindermeisje’ valt nergens), die ongewoon moedig was toen het er in de oorlogsjaren werkelijk op aankwam. In 1991 kreeg Herzberg een envelop met “foto’s en fliedertjes” van de dan bijna negentigjarige vrouw die in haar kinderjaren een “eigenlijkste moeder” was en die zo ontzettend veel van haar gehouden moet hebben. Die documenten worden nu openbaar gemaakt in een liefdevol vormgegeven boek.

De schrijfster schuwt ieder sentiment. Precies daardoor ontroert haar werk over Jo Bakx. “Zonder haar zou ik de oorlog, en ook wat daarvoor en daarna kwam, waarschijnlijk niet hebben overleefd.” Herinneringen aan onderduikadressen zijn vervaagd. Memoires mogen onzeker zijn. Niet vergeten zijn de moedige mensen uit de gevaarlijkste tijd en de tijd daarna. Jo leeft voort in een nu zeer oude dame, een dichter, de dochter van Abel en Thea.

De late dichter hoort de naklank van Jo in Angela Merkel. “De zachte toon bij gewichtige dingen. De durf ook.”

Die zachte toon en die durf zijn belangrijk, juist nu donkere wollken zich samenpakken. Ook voor wie geen dak boven het hoofd heeft, wordt het winter. Heel veel mensen zijn op drift geraakt, terwijl in Nederland inmiddels over de rechtsstaat wordt onderhandeld. Alleen daarom al is Judith Herzberg met haar strijdbare humanisme een dichter die niet alleen toen, maar zeker en juist nu een groot publiek verdient.

De ochtend na de Nacht van de Poëzie zag ik haar in het hotel aan het ontbijt. We knikten vriendelijk naar elkaar en ik durfde niet eens te zeggen: dank u wel, mevrouw.

Is het een reeks reddingen die me in leven heeft gelaten of is het een aantal toevalswonderen of is het juist iets veel gewoners, het dagelijks doen, het het-er-niet-bij-laten. Dan is het Jo waar ik het aan te danken heb, dit leven dat ik daarom uit pure dankbaarheid, onophoudelijk zou moeten vieren en genieten.

Het alternatief: verraden worden en dan na van allerlei – worden vergast. Waarom vind ik dat zo gênant, dit op te schrijven.

Geen vraagtekens –

Judith Herzberg, Jo. Amsterdam: De Harmonie, 2023. Bestelinformatie bij de uitgever