In het oog van Marijke Schermer

Als weinig andere schrijvers laat Marijke Schermer zien dat de roman bij uitstek in staat is om te functioneren als een laboratorium van de ziel. Haar vier romans zijn evenzoveel proefopstellingen voor experimenteel onderzoek naar menselijke verhoudingen en gedragingen, opstellingen waarin een persoonlijke ethiek aanschouwelijk wordt gemaakt en die ons – haar lezers – niet alleen aan het denken zetten, maar ook ontroeren. “Het leven is een spel, niet vergeten, alle relaties zijn proefopstellingen,” aldus Lucas in Liefde, als dat het is. Haar mensen zoeken op proefondervindelijke wijze naar een bezield verband in de vriendschap (Mensen in de zon), het huwelijk (Noodweer), een gezin (Liefde, als dat het is), de lust en de liefde (In het oog). Het leek dan ook een kwestie van tijd voordat Marijke Schermer een laboratoriumonderzoeker zou opvoeren als verteller en hoofdpersonage.

Nicola is onmiskenbaar een lid van de literaire familie die Marijke Schermer in haar eerdere romans in het leven riep. Ook Nicola – kind van gescheiden ouders, een gestorven vader in haar hoofd, gepromoveerd op het coronavirus en volgens haar voormalige geliefde Bee “een freischwebend stuk ruimtepuin” – wordt gedreven door een diep verlangen. Zij wil zich verbinden met anderen. Zij wil beminnen, meer dan bemind worden. Maar haar eenzelvige aard en haar besef van soevereiniteit staan de vervulling van dat verlangen in de weg. Tussen verlangen en vervulling staan bovendien wetten in de weg en praktische bezwaren. Wat doe je als de werkelijkheid zich niet naar jouw verlangen voegt? Dan buig je die werkelijkheid een beetje naar dat verlangen toe.

De Simpsonparadox komt Nicola dan ook goed van pas, in haar eigen woorden: “een niet zo heel elegante manier om je gegevens een bepaalde richting op te duwen”. En wat blijkt? Een kleine manipulatie in de biochemische proefopstelling heeft al spoedig een zeer gunstig effect op de groei van Leptotrichia animalis, zoals het ongezien betreden van de verlaten woning van een even intrigerende als raadselachtige man resulteert in een onvermoede amoureuze toenadering.

Het zijn de methoden van een onderzoeker die verlangt naar een waarheid waarvan zij veronderstelt dat zij die spoedig boven water zal krijgen. Het gaat er immers om dat je het object van je verlangen, dat wat je zo graag zou willen koesteren – een celkernloze bacterie, een man alleen – goed in het oog houdt en volgens de empirische cyclus benadert: van verkenning via hypothese naar onderzoeksplan, uitvoering en toetsing, al moet dat alles wel op eigen voorwaarden geschieden. “Ik had mijn lepto’s en ik had Louis en beide onderzoeksobjecten ging ik te lijf met een onvermoeibare gretigheid. Het was goed om alleen te zijn en meters te maken op mijn beide terreinen,” denkt Nicola. Zolang de nieuwsgierigheid het maar wint van de vrees.

Maar intussen knagen de onderzoeksvragen:

Ik vroeg me af of relaties mij van mezelf vervreemden. Was het niet juist de bedoeling dat je in een relatie helemaal jezelf kon zijn? Dat was in elk geval wel het verkooppraatje. Ik vroeg me af of een mens tot volledigheid komt in relatie tot anderen of dat die anderen hem juist afleiden van zichzelf en zijn volheid. Of zou dat afgeleid zijn van jezelf misschien juist een vorm van geluk zijn voor de meeste mensen? Ik ben een onderzoeker. Ik ben graag gefocust. Ik kijk graag door mijn microscoop. Maar in relaties willen ze vroeg of laat altijd dat ik zelf onder het kijkglas ga liggen, dan willen ze dat ik mezelf of mijn gevoelens laat zien, of mijn relevantie aantoon.

Nicola wil niet bekeken worden door geliefden of door wetenschappelijke beoordelaars. Zij wil zelf kijken. Maar natuurlijk kan niemand ontsnappen aan de blik van de ander, de blik die van jou een ander maakt, iemand die niet samenvalt met de wereld waarop je je verlangen projecteert. Daar zit je dan met al je wetenschappelijke kennis.

En dat terwijl zij de sleutel al in handen heeft. Niet de kennis, maar de liefde verbindt ons met de wereld.

Deze tekst werd uitgesproken bij de presentatie van de roman In het oog van Marijke Schermer in DOOR Open Space, Amsterdam, op 25 februari 2024.