Iets over Elsschots ‘Het huwelijk’

De eerste indrukken van Zondag, de vernieuwde boekenbijlage van de Volkskrant, onder leiding van oud-Groene-redacteur Joost de Vries, zijn bepaald positief. Meer beschouwende stukken, wat meer rust en diepgang, minder gebabbel. Natuurlijk is er steeds wel iets op te mekkeren – zo kun je geen resumé van Stephen Fry’s carrière geven en zijn briljante bijdrage aan diverse seizoenen ‘Blackadder’ negeren. Maar zoals is er altijd wat. Over het geheel ziet het er gewoon goed uit. Het hangt misschien soms nog beetje veel tegen De Groene aan, maar, laat ons wel wezen, je bent als Nederlandse boekenliefhebber een stuk meer geholpen met een tweede Groene dan met een vijftiende Libelle.

Het openingsessay was deze week is van Jarl van der Ploeg, die met een zeer persoonlijke insteek het thema ‘wraak’ be-essayeert. Een mooie tekst die uiteenlopende facetten van wraak belicht: de historische kant, de wetenschappelijke insteek en de rol in kunst en cultuur.

Tamelijk terloops meldt Van der Ploeg een doorslaggevend historisch argument tégen het nemen van wraak: ‘Wraak leidt tot escalatie. De Verlichtingsfilosofen leerden ons niet voor niets dat recht de beschaafde versie is van wraak.’ Iets later geeft hij enkele uiteenlopende voorbeelden uit kunst en literatuur, waarin wraak het belangrijkste thema is. In het rijtje vinden we ook: ‘Het huwelijk’ van Elsschot.

Dat lijkt me niet juist. Volgens mij levert Elsschots gedicht nou bij uitstek het voorbeeld van het genoemde ‘recht’, dat in dit geval weliswaar niet de wraak vervangt, maar wel een beschaafd geciviliseerd mens weerhoudt van het gevolg geven aan wraakgevoelens. Grappig genoeg haalt Van der Ploeg zelf eerder in zijn tekst, zonder hem te noemen (en misschien zelfs sans le savoir, zoals Molières Monsieur Jourdain?) van Elsschot die totaal aan flarden geciteerde passus over droom en daad aan, die precies laat zien hoe de wet ons weerhoudt van ongelimiteerd en ongelegitimeerd geweld.

Overigens denk ik dat er te discussiëren valt over de vraag of ‘Het huwelijk’ überhaupt over ‘wraak’ gaat. Mij lijkt dat wraakgevoelens een concrete, ingrijpende daad als aanleiding moeten hebben (zoals Van der Ploegs eigen ervaring met een malafide aannemer). Maar bij Elsschot is het een slepend proces. Hoe lang is ‘de nevel van de tijd’ precies? Het zijn toch gauw enkele tientallen jaren die de man doormaakt. En dan is er natuurlijk ook nog die ‘weemoedigheid, die niemand kan verklaren’ die, dat wordt meestal vergeten, de man naast de wettelijke beletsels en weerbarstige praktijk, afhoudt van zijn mogelijke daad.

Nee, ‘Het huwelijk’ lijkt me geen wraakgedicht.