Een reis door Maleisië en Noord-Borneo van Aya Zikken
Aya Zikken (1919 – 2013) is niet een heel bekende auteur, al ontving ze gelukkig in 1997 de Anna Bijnsprijs voor haar hele oeuvre. Haar eerste werk verscheen in 1953, haar laatste in 2007, toen ze 88 was.
De middelste zin van Sarung, sari en samfu – Een reis door Maleisië en Noord-Borneo (1988) luidt: “De geul is diep, als je van de stam valt zou je een aardige smak maken.” (tweede druk 1992, blz. 126, bladzijden met foto’s niet meegerekend)
Mevrouw Zikken komt aan op het eiland Pangkor en is direct na aankomst naar de tegenovergelegen zijde van het eiland gegaan, omdat die kant van alle eilanden bijna altijd het rustigst en het minst toeristisch is. Daar huurt ze een gerieflijke bungalow met een zitkamer, twee slaapkamers, een douche en een flush. Bij haar wandeling over het strand komt ze bij een diepe geul waarover een glibberige boomstam als bruggetje ligt. Aan de andere kant is een Indiase man een vakantieoord van gammele hutjes begonnen dat hij ‘Pangkor Paradise Village’ heeft genoemd. Hij helpt haar over de boomstam en wil haar een hutje verhuren. Als ze hem zegt dat ze al onderdak heeft, loopt hij boos weg en dan moet zij alleen terug over de boomstam…
De geul is diep, als je van de stam valt zou je een aardige smak maken.
Het lijkt een simpele zin, met simpele woorden, maar hoe zit het met dat woord ‘smak’? Je kunt smakken bij het eten, je kunt iemand een smakkerd geven en je kunt een smak geld hebben, hangt dat samen met die smak die je van een klapperboomstam kunt maken?
In de vijftiende eeuw werd ‘smacken’ al in de betekenis van smijten, neergooien gebruikt en in de zestiende eeuw ook al in de betekenis van een klappend geluid maken bij het eten of kussen gebruikt. Het is waarschijnlijk een klanknabootsend werkwoord. En waarom is die ‘smak’ dan ‘aardig’?
Als we dus naar de etymologie kijken, hoe zit het dan eigenlijk met alle woorden in deze middelste zin? Ze opzoeken in de Etymologiebank levert de volgende jaartallen op van oudste vindplaatsen van de woorden met hun in deze zin gebruikte betekenis:
de: 1000; geul: 908; is: 1100; diep: 701; als: 10de eeuw; je: 16de eeuw (‘gy’ is uiteraard veel ouder); van: 891; stam: 1375; valt: 10de eeuw; zou: 1100 (hulpwerkwoord van modaliteit! Peter-Arno is dé man van de modaliteit!); aardige: betekent hier ‘behoorlijke’ en in die betekenis staat het nog niet vermeld in de Etymologiebank; in de e-ANS wordt ‘aardig’ bij de voorbeelden genoemd als een bijvoeglijk naamwoord dat als bijwoord met een kwantificerend karakter gebruikt kan worden – hier moet ik meer tijd in steken! Of Peter-Arno moet dat doen!); maken: 13de eeuw. Kortom: deze zin lijkt simpel, en alle woorden worden al zeven of meer eeuwen in het Nederlands gebruikt, maar bij nadere beschouwing is er zoveel aan te beleven.
Mevrouw Zikken besluit het risico van het maken van de aardige smak niet te nemen, maar kiest ervoor door het water van de geul te waden. Omdat de oever van de geul niet te beklimmen is, moet ze naar de zee waden en dan zwemmend terug naar haar bungalow.
De superkracht van Peter-Arno is natuurlijk om willekeurig welke vakonderdelen binnen de neerlandistiek te verbinden. Niet alleen in zijn stukken over ‘de middelste zin’, maar in al zijn werk is die verwevenheid zichtbaar. Daarnaast is hij een academicus die altijd de verbinding heeft gemaakt met ‘het publiek’ en met de schoolpraktijk – in een tijd dat niet veel academici dat deden. Zo zat hij onder andere in de jury van “De verkiezing van de beste leraar Nederlands van Nederland en België” van De taalstaat. Als hoogleraar heeft hij belangrijke en invloedrijke proefschriften begeleid. Verder was hij actief in DocentOntwikkelTeams. In de publicaties van het Meesterschapsteam is zijn hand ook duidelijk zichtbaar: ons vak vanuit verschillende perspectieven vormgeven, streven naar bewuste geletterdheid – zijn bijdrage aan het (school)vak Nederlands kan niet overschat worden.
Ik wens Peter-Arno nog vele jaren van publiceren en inspireren toe, hopelijk minimaal tot zijn 88ste, zoals mevrouw Zikken gegeven was.
Laat een reactie achter