Schuld en boete in Zeeland
De presentatie van de nieuwe roman van Jan Vantoortelboom, De zwarte poel, vond onlangs plaats op een bijzondere locatie: de Hoeve van der Meulen in het Zeeuwse ’s Heer Abtskerke. Deze ‘zeventiende-eeuwse boerderij omringd door authentiek Zeeuws landschap waar je je in het verleden waant’ zag er aan het begin van deze eeuw wat anders uit dan nu. Toen de laatste bewoner in 2005 overleed, was de boerderij ernstig in verval geraakt. Van Toortelboom beschrijft dat in zijn roman zo: ‘Een ingestorte schuur, overwoekerde ruïnes, de stokoude bomen, sommige uit de bast gebarsten, en overal kapotte machines.’ Daar speelt De zwarte poel zich voor een belangrijk deel af, rond de man, Adrie, die daar met zijn pauwen, kippen en ganzen woont. Adrie is wars van regelgeving en instanties en is lang in staat de gemeente en de provincie van zijn erf te houden.
De jongens uit de buurt komen graag op zijn terrein waar het avontuur nooit ver is: ze sleutelen aan hun brommers en fietsen, hakken met een machete de woekerende braamstruiken weg en maken vuurwerkbommen.
Op een ‘vroegzomerse zaterdagochtend’ vervoegt Lou zich bij het hek van de boerderij. Ko, de ik-verteller in een groot deel van de roman, kent hem nog van de kleuterklas, deze vreemde, onbeholpen jongen, die nogal grofgebekt is. Lou is gefascineerd door al het oud ijzer op het erf en komt vanaf die ochtend vaak naar de boerderij.
Vanaf dat moment ook, tot aan Lou’s dood een week voor zijn vijftigste verjaardag, is er sprake van een gecompliceerde relatie tussen Ko en Lou. Er is medelijden, er is vriendschap, er is vernedering, er is intense haat én er is wederzijdse afhankelijkheid. Lou is door zijn ouders (‘die gezwellen’) in een huisje met een schuur ondergebracht en is afhankelijk van de hulp van Ko om het in z’n eentje te redden. Ko rijdt hem zelfs op gezette tijden naar het Schipperskwartier in Antwerpen voor zijn seksuele behoeften. Ko op zijn beurt is voor zijn geestelijk welzijn afhankelijk van Lou. Want, hoewel Ko getrouwd is met Lydia en twee kinderen met haar heeft en in de ogen van zijn omgeving een normaal leven leidt, is het al snel duidelijk dat hij grote psychische problemen heeft. Ko heeft het over barsten in zijn binnenste, over een rat in zijn onderbuik. Hoe meer hij voor Lou doet, hoe rustiger de rat. Hij hallucineert soms en heeft een enorme gevoeligheid voor bepaalde zaken, zoals as en eiwit. Lydia raadt hem regelmatig aan met iemand te gaan praten, zeker als hij op een dag, bij het schoonmaken van de houtkachel, helemaal doordraait. Ook op zijn werk, bij Jobse Onions, gaat het vaak niet goed en wordt hem aangeraden er eens een tijdje tussenuit te gaan. Dat doet hij niet, hij probeert onder andere door ijsbaden in een kuip in de tuin en door zwemmen in de ijskoude Schelde zijn demonen te bedwingen.
In de roman wordt in een kleine 200 bladzijden langzamerhand onthuld wat er allemaal gebeurd is, zoals het binnenste van een ui – het logo van het bedrijf waar Ko werkt is een gouden ui – tevoorschijn komt als de rokken van de ui een voor een worden afgepeld. Vantoortelboom slaagt erin dat zó vorm te geven, dat de aandacht van de lezer voortdurend wordt vastgehouden. Dat komt door de vele vragen die al lezend opkomen en die niet direct beantwoord worden, maar ook door de zeer beeldende, maar niet overladen stijl. Adrie met zijn boerderij en erf (gemodelleerd naar de laatste bewoner van de nu gerestaureerde hoeve, Adrie van der Meulen), Lou met zijn houterige uiterlijk en zijn grove taal, Ko die met zijn blote voeten in de modder staat uit te kijken over de Goese poel, een filmmaker zou er wel raad mee weten. Je ziet hen voor je, net als de liefdeloze moeder van Adrie, de Brokke, een Zeeuwse boerin, die ‘met haar muts en gouden bellen aan de oorijzers en haar halssnoer van bloedkralen’ in haar doodskist ligt. Er is nog veel meer te zeggen over deze rijke roman, bijvoorbeeld over de zwarte poel uit de titel en de pauw die staat afgebeeld op de omslag. Over de hoofdstukken die niet vanuit het perspectief van Ko zijn geschreven en die in eerste instantie raadselachtig zijn. Over de rol die de aanzeggingen van de instanties en de uiteindelijke ontruiming van Adries bezittingen spelen. Dat ontdekken is onderdeel van een heel bijzondere leeservaring.
Laat een reactie achter