[wat voorafging: Bij vertalen horen, in de woorden van legendarische tovenaar-vertaler Pé Hawinkels, ‘bepaalde vormen van enthousiasme’ waardoor je wel eens van de letter afwijkt om de geest te vangen. Is Infinite Jest van zulk hout gesneden dat het ongrammaticale woorden duldt en zelfs aanmoedigt, in vertaling?]

Ik waag het erop, het woord vandaags onderbrengen in Eindeloos vertier – zoals het nu gaat heten, het denken over de titel heeft me zo’n half jaar gekost, en het is niet mijn eerste keus, wat het nu geworden is, Eindeloos vertier, ik was zelf uiteindelijk uitgekomen op Grenzeloze grol, wat de uitgever, denk ik, toch niet serieus genoeg vond, alsof ik het boek niet ernstig nam en het boek niet ernstig genomen hoefde te worden – wat natuurlijk helemaal de bedoeling niet was van die titel, het is een mooie alliteratie ten eerste, die Infinite Jest ook is, als je Jest met een hoofdletter I schrijft zoals dan kon in tijden van weleer en van Shakespeare, bovendien kun je grol tegelijkertijd lezen, net als jest, als verwijzend naar iets wat grollig is, een grap bijvoorbeeld, en als verwijzend naar iemand die dat is, van karakter. A fellow of grenzeloze grol – en je behoudt de Hamlet-verwijzing. Terwijl a fellow van eindeloos vertier niet echt mogelijk is, naar mijn gevoelen. Enfin, Eindeloos vertier is ook niet zo slecht en heeft wel een ironisch randje, dat de verloren gegane Hamlet-verwijzing enigszins compenseert, waarvan het gebruik natuurlijk ook ironisch is: het is geen echt gebruikelijk standaardwoord, jest, waarbij komt dat het de titel van een film is die zo verslavend werkt (de film, niet de titel), dat mensen er niet niet meer naar kunnen kijken en als ze weggerukt worden zijn ze of dood of gereduceerd tot kamerplant – en zoals het er vandaags bij ligt kan ik vandaags niet één maar wel twee keer inpassen en -meten.

De eerste keer is als er een Canadees aan het woord is. Canadezen in het boek spreken zonder uitzondering ongelukkig Engels, te beginnen met Marathe, de Québecse drie- of mogelijk vierdubbelspion, tevens lid van de gevreesde terroristische cel Les Assassins des Fauteuils Rollents, die zich bij gebrek aan benen op rolstoelen voortbewegen. Hij zit gedurende het hele boek op een rotsrichel in de Arizoonse woestijn, met uitzicht op Tucson (de plek waar JoJo naar terug moest gaan, volgens Paul McCartney in Get Back), waar hij praat met een als vrouw verklede Amerikaanse agent buitendienst van het Bureau Ongespecificeerde Diensten, Hugh alias Helen Steeply. (Pas nu ik dit zo opschrijf, merk ik hoe outrageously idioot, in de goede betekenis van het woord, het allemaal is – iets wat je niet eens merkt als je vertaalt, want dan accepteer je de gegevenheden gewoon: je vertaalt wat de pot schaft en damit Schluß.)

Ondersteboven contouren

Steeply moet vervolgens – of heeft daarvoor moeten, dat is niet altjd duidelijk, de hele chronologie is a bit of a mess, een soepzooitje – infiltreren in de tennisacademie om meer te weten te komen over de Master-copy van het dodelijke Amusement, zijnde de film-cartridge Infinite Jest, en hij praat daarover met de van oorsprong Québecse prorector mademoiselle Thierry (een mannenvoornaam – qua genderdysforie loopt Infinite Jest ver vooruit op zijn tijd) Poutrincourt en ook over het gevaar van vroegtijdig opbranden en alle verleidingen waarvoor de academie de jonge sporter zolang mogelijk tracht te behoeden, en mademoiselle Thierry Poutrincourt zegt dan:

‘Always so, for the young étoile. And now worse in today, that the sponsors have no broadcasting to advertise with.’

‘Altijd zo voor de jonge étoile. En nu erger in de vandaagse dag, dat de sponsors geen zenders hebben om mee te adverteren.’

Valt mijns inziens niet uit de toon, vandaags, als Canadees-Engels. Het valt misschien niet eens op, zo ingebed is het in dingen die je netzomin zegt in het Nederlands. Dat is misschien een beetje jammer. Maar ik heb het ook in Engels-Engels kwijtgekund, al is het een steeds benevelder wordend Engels, als de vader van de vader van de hoofdpersoon Hal zijn lange lijs van een zoon (Jim, de latere filmer van Infinite Jest) de dingen (les choses) met liefde leert te bejegenen en van plan is een groot tennisser van hem te maken, in een lange garage-monoloog waarbij de vader de heupflacon met spiritualiën steeds vaker aanspreekt.

I see the way you’ll apply the lessons of today to yourself as a physical body. No more carrying your head at the level of your chest under round slumped shoulders. No more tripping up.

‘Ik zie hoe je de vandaagse lessen toepast op jezelf als fysieke lichamelijkheid. Niet langer je hoofd ter hoogte van je borst dragen, onder ronde hangende schouders. Niet langer struikelen.’

Dat valt meer op, maar kan het hebben, in de lange, steeds onvaster wordende monoloog, denk ik. Twee maal vandaags dus, maar ook gisterens heeft een plaats gekregen, in een zin van 328 woorden waarin door de rector van de tennisacademie naar buiten gekeken wordt door de ruit met aan de buitenkant ‘de ijspegeltjes van smeltwater van de gisterense sneeuw die van de geanodiseerde dakgoten vlak boven het raam hangen en door Tavis worden gezien als de ondersteboven contouren van een verre stad’.

Particulier

Ik heb, voor de liefhebber van foutief Nederlands, er ook nog vanavondse ingekregen, in opnieuw een van die eindeloos meanderende zinnen waar Wallace het potente patent op lijkt te hebben en waar hij behoorlijk losjes en nonchalant met de syntax en de grammatica omspringt om van de woordkeus maar te zwijgen, namelijk op het punt waarop Randy Lenz, zogenaamd in full afkick maar intussen nog steeds aan de coke en als het ontdekt wordt zal hij op vliegende voeten en stampende peden het Ennet House uitgetrapt worden, waarop Randy Lenz dus tijdens een Verplichting elders van de Anonieme Narcoticagebruikers-Groep zich op de wc terugtrekt, en daar ‘de bovenkant van de stortbak zowel voor als na met natte papieren handdoekjes afveegt, en grappig genoeg hetzelfde knisperende dollarbiljet oprolt dat hij voor de vanavondse collecte had meegebracht en nu gebruikt voor zijn nasale snuif etcetera – de zin intussen gaat nog een tijd door maar hier houd ik op met het citaat.

Dus afrondend en terugkerend tot onze schaapjes: ja, vanavonds, en vandaags en gisterens heb ik kwijtgekund in een vertaling, de vertaling in wording van Infinite Jest, waarmee het dus geen loze grootspraak was in blog 1, en waarmee Eindeloos vertier een waar feest van onverzorgd en hoogst particulier Nederlands belooft te worden zoals Infinite Jest dat in het Engels is.

Dit stuk verscheen eerder op VandaagsVertaalProblemen.
Een doorlopend bijgewerkt register op alle VandaagsVertaalProblemen staat in blog 345.