Met De Wonderen weet Jeroen Olyslaegers wederom een weergaloze w-roman aan zijn ouevre toe te voegen. Een weergaloze roman is het, of eerder een tragedie over de zucht naar vrijheid van een tweeling, Amandine en Ambroos. Amandine is de verteller. Door haar woorden maakt de lezer hun tragische levens mee vanaf het moment dat ze de warme buik van hun moeder moeten verlaten en ze fysiek van elkaar gescheiden worden totdat Ambroos op het einde van zijn leven de warmte van de buik van zijn tweelingzus weer voelt. De tragedie telt vijf bedrijven. Elk bedrijf draagt de naam van een kruid in het Nederlands en het Latijn.
Het eerste bedrijf, Rozemarijn, begint met een ouverture. Na een idyllische beschrijving van hun eerdere samenzijn in moeders baarmoeder, geeft Amandine een samenvatting van hun gescheiden levens. Ze zijn op 7 maart 1868 geboren onder het teken Vissen en houden dus van de vrijheid. Op het moment van schrijven, in de lente van 1915 zijn ze weer samen. De Grote Oorlog woedt en maakt aan alle vrijheid een einde. Het vechten is een natuurwet. Woorden als vrede, schoonheid, bekommernis hebben geen betekenis meer. Amandine is woedend. Haar schrijven is een daad van verzet. Schrijven over verzet is vertellen over wat vrijheid vermag. Ze weigert te worden vergeten en verhaalt in het kort hun levens waarin zij beiden op verschillende manieren hun vrijheid najagen. Ze vertelt hoe zij ingekapseld worden door het fatsoen en de katholieke moraal van hun gegoede familie, door winstbejag en koloniale uitbuiting. Ze verhaalt aan het slot van deze ouverture hoe zij moegestreden en gedesillusioneerd haar fysiek uitgeputte broer bijstaat tot in zijn dood. Na deze ouverture die tevens een beginselverklaring is, volgt chronologisch hun levensverhaal met tussendoor reflecties op berichten uit de loopgraven.
Het vervolg van het eerste bedrijf speelt in de jeugd van de tweeling in het strenge Antwerpse bankiersgezin Letiège. De moeder had helemaal geen kinderen willen hebben, maar wilde non worden en een verschijning van de H. Maagd Maria meemaken. De vader, een gezette bankier ‘die braadde in zijn eigen licht, een stuk rosbief à l’anglaise’, wenst Antwerpen weer groot te maken en vergeet zichzelf daarbij niet. De tweeling ontsnapt aan dit benauwende milieu en geniet van de vrijheid die een tante, tante Bella, biedt in haar huis in Edegem. Tante Bella is een vrije vrouw, een medium, een spiritiste die de geheime krachten van kruiden kent en gebruikt. Ze ontvangt thuis allerlei modernisten, dichters en anarchisten en brengt Amandine en Ambroos zo in contact met manieren om zich vrij te maken. Amandine vindt steun in séances waarin ze tante Bella oproept en verdiept zich in de kruidenleer. Ambroos tracht die vrijheid te vinden in de kunsten, in schilderen en poëzie.
Uit de volgende bedrijven (2. Alsem, 3. Rode Klaver, 4. Salie en 5. Monnikskap) blijkt echter hoe moeilijk het voor hen is echt vrij te worden. Amandine wordt uitgehuwelijkt aan een jonge bankier die fortuin wil maken met de exploitatie van natuurlijke rubber in de Belgische kolonie Congo en zich volledig conformeert aan de katholieke fatsoensnormen van zijn schoonouders. Ze krijgt een zoon die ook ontvankelijk is voor de vrije tante Bella, maar onder invloed van zijn grootmoeder priester wordt en in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog verdwijnt. Zelfs een minnaar, vrije liefde, brengt Amandine uiteindelijk geen vrijheid. Ambroos zoekt vrijheid in drank en verdovende middelen. Hij kiest een bohemienbestaan (Beaudelaire: hasjiesj en rode wijn), leeft ‘s nachts in cafés en bordelen, zoekt naar de zin van het leven in allerlei sekten, probeert zelfs ook bankier te zijn, gaat naar Congo, maar bezwijkt ten slotte. Ambroos en Amandine blijven met elkaar verbonden. Ze zijn als twee v’s die samen de W vormen, waardoorheen een vrouw (Amandine?) ons op het omslag van het boek aankijkt. Zus en broer blijven elkaar sporadisch ontmoeten. Ze houden contact per brief. En ze blijven elkaar verwijten verraad te plegen.
Olyslaegers plaats deze vrijheidsstrijd in het decor van het negentiende-eeuwse Antwerpen. De Schelde is weer vrij, de haven is open en de handel floreert. Het oude station maakt plaats voor een ‘kathedraal van de vooruitgang’. De wereldtentoonstelling van 1894 wordt een triomf van de voortschrijdende techniek. Het gouden Antwerpen uit de zestiende eeuw wordt nagebouwd in hout en gips. Puffende koetsen zonder paarden rijden op rubberen banden, dankzij de import uit Congo. Maar ook anarchisme en socialisme komen op. Arbeiders willen algemeen kiesrecht en staken.
Naast deze economische en politieke ontwikkelingen geeft Olyslaegers – door de ogen van Amandine – ook een treffend beeld van het fin de siècle, met zijn modernisme, zijn défaitisme, zijn symbolisme en zijn hang naar esoterie, mystiek en zingeving. De auteur mengt deze tijdgeest in deze historische roman op een natuurlijke en precieze wijze met het vrijheidsthema van de tragedie. Hij noemt titels van werkelijk in deze tijd verschenen literaire werken als het gedicht ‘La Mort a bu du sang’ van Emile Verhaeren (die trouwens door tante Bella werd ontvangen). Ook een boek over Antwerpen van G. Beetemé, Anvers, Métroplole du Commerce et des Arts uit 1886 speelt een rol, alsmede Bruges – la -Morte van de symbolistische schrijver Georges Rodenbach. Als een rode draad door de roman loopt de geschiedenis van Merlijn en zijn halfzuster Ganieda, hoofdpersonen in een boek dat Amandine en Ambroos bij hun geboorte cadeau kregen van tante Bella. Amandine identificeert zich met Ganieda en Ambroos is Merlijn. Het gedicht Le Monstre uit Les fleurs du Mal van Baudelaire vormt een dramatisch hoogtepunt aan het einde van de roman als Ambroos en Amandine elkaar begrijpen en eruit citeren. Naast deze literaire intertekstualiteit is het hoofdthema van de roman ook verweven met meer cerebrale fenomenen als hypnose die als variété wordt gebracht door de toen beroemde Donato, maar ook wetenschappelijk aandacht verdient volgens de ’zielsarts’ Frederik van Eeden, een ‘zielsgenoot’ die in Antwerpen een lezing hield waar Amandine bij is. Ook sektes en geheime genootschappen als de Vrijmetselarij spelen een rol. Ambroos richt zelfs onder invloed van de esoterische meester Sâr Merodak Péladan het genootschap ‘In obscuro semina iacimus’ op met zijn ‘bloedbroeder’ Georges le Clément de Saint Marcq en houdt zwarte missen. Saint Marcq staat bekend als spermatophaag. Hij was er namelijk zeker van dat het geheim van de Eucharistie erin bestaat dat Jezus bij het Laatste Avondmaal zijn sperma deelde met zijn discipelen.
De Wonderen is een fenomenale, zeer prettig leesbare roman. Allusies op eerdere beschrijvingen maken het verhaal tot een geheel. Ik – een man – vind het bijzonder knap dat Olyslaegers – ook een man- zich zo kan inleven in een vrouw die vrij wil zijn. De Wonderen is een literair kunstwerk waarin geen woord er zomaar staat. Alles heeft betekenis. De namen van de hoofdpersonen zijn veelzeggend: Amandine is ‘de geliefde’. Ambroos, is afgeleid van ‘ambrozijn’, de geliefde godenspijs. Ook de veelvuldig voorkomende bloemen en kruiden zijn betekenisvol en verwijzen naar de inhoud van dit magnifieke boek. Één voorbeeld moet hier volstaan. De titel van het laatste bedrijf luidt ‘Monnikskap (Aconitum napellus)’. Dit is een giftige plant. De tinctuur die Amandine ervan maakt mist zijn uitwerking niet. De Latijnse naam, afgeleid van het Grieks, betekent ‘zonder strijd’. Voor de tweeling is de strijd gestreden. Het is oorlog. De vrijheid en de beschaving zijn voorbij, maar Amandines woorden zijn er. Ze vormen een indrukwekkende spiegel voor ons, eenentwintigste-eeuwers.
Laat een reactie achter